Sông tuyến tái hiện lịch sử một vùng đất
MAI VĂN HOAN
Sông tuyến là cuốn tiểu thuyết đề tài lịch sử và chiến tranh
cách mạng của nhà văn Văn Xương, do Nhà xuất bản Hội Nhà văn ấn hành quý II -
2025. Bạn đọc cả nước từng biết đến nhà văn cựu chiến binh Văn Xương qua năm tập
truyện ngắn đã xuất bản trong hơn chục năm gần đây. Hầu hết các tác phẩm của
anh đều tập trung đề tài chiến tranh, người lính, những vấn đề của hậu chiến và
đều do các nhà xuất bản uy tín, như Quân đội nhân dân, Hội Nhà văn ấn hành.
Không gian nghệ thuật của tiểu thuyết Sông tuyến là những địa danh nằm ở đôi bờ sông Bến Hải, cũng chính là quê cha đất mẹ của tác giả. Tác phẩm kể về số phận chìm nổi của những nhân vật trong một gia đình, một dòng họ; thông qua đó giãi bày nỗi đau những năm đất nước bị chia cắt (1954 - 1975) và số phận con người trong chiến tranh. Dù đây là đề tài đã được nhiều tác giả khai thác và đạt được những thành công nhất định, Sông tuyến vẫn tìm được tiếng nói riêng từ chiều sâu ký ức và trải nghiệm cá nhân. Cái mới của tiểu thuyết Sông tuyến là tác giả lựa chọn cho mình góc nhìn khác, cùng với độ lùi của thời gian để soi chiếu vào cảnh ngộ của từng cá nhân, gia đình, làng xã… ở hai bên bờ con sông nằm trên vĩ tuyến 17 chạy qua dải đất hình chữ S. Ở đó, có hai ngôi làng Hiền Lương và Xuân Hoàng chỉ cách nhau một khúc sông hẹp. Dân làng hai bên từ bao đời nay vẫn thường xuyên qua lại, dựng vợ gả chồng, thắm thiết tình làng nghĩa xóm, cùng chung sức làm ăn, cùng chung vui trong những dịp hội hè… Giang và Thủy là đôi bạn thân từ thuở ấu thơ. Hôm hai làng tổ chức hội đua thuyền, Giang ôm súc chuối bơi sang làng Xuân Hoàng rủ Thủy cùng đi xem. Bất ngờ Thủy ghé tai Giang nghẹn ngào: “Chuẩn bị khóa tuyến rồi, dòng sông này sẽ trở thành ranh giới chia cắt đất nước, chiếc cầu tê sẽ bị chia đôi, tau và mi không còn gặp nhau nữa”, Giang đứng chết lặng. Những đứa trẻ ngây thơ đã bị thời cuộc xô đẩy đến những cảnh ngộ đau lòng. Đôi bạn thân từng chơi đùa, bơi lội, chạy nhảy cùng nhau, thế mà “kẻ ở bên ni, người ở bên nớ xa cách ngàn trùng”...
Cho đến bây giờ, sau nửa thế kỷ nước nhà thống nhất, nhiều vết rạn nứt đã được hàn gắn, nhiều vết thương đã liền thành sẹo. Chính sách hòa giải, hòa hợp dân tộc của Đảng đã thu được những thành quả đáng kể. Nhưng đâu đó vẫn còn những kẻ xấu, cố tình khoét sâu vết thương quá khứ, nuôi dưỡng lòng hận thù với mưu đồ đen tối. Chúng ta phải nâng cao cảnh giác, đập tan mọi âm mưu thù địch, “khép lại quá khứ, hướng đến tương lai”. Đó chính là thông điệp mà nhà văn Văn Xương muốn đem đến bạn đọc.
Trong Sông tuyến, Văn Xương đi sâu khai thác bi kịch xảy ra tại
gia đình ông Nguyễn Văn Vinh vào những năm tháng đau thương ấy. Khi vĩ tuyến 17
trở thành giới tuyến, ở miền Bắc tiến hành công cuộc cải cách ruộng đất. Được
tin báo mình sẽ bị xử bắn, ông Vinh cùng cậu con trai tên là Quang tìm cách vượt
sông sang bờ Nam lẩn trốn. Gia đình ông Vinh “tan đàn xẻ nghé” từ đó. Khi ông
Vinh lần về quê sau sửa sai, Quang một mình sống lang thang vất vưởng nơi đất
khách quê người. Rồi số phận đưa đẩy Quang trở thành sĩ quan trong quân đội Sài
Gòn. Ở quê nhà, Minh (anh trai Quang) xung phong đi nghĩa vụ quân sự, được điều
động vào Nam chiến đấu. Hai anh em ruột ở hai bên chiến tuyến, theo hai lý tưởng
khác nhau. Sau khi nước nhà thống nhất, hai anh em mới có dịp gặp lại nhau
nhưng giữa họ là một hố sâu ngăn cách khó lòng khỏa lấp. Văn Xương bỏ nhiều
công sức xây dựng nhân vật Quang với cái nhìn công tâm, độ lượng. Tuy là sĩ
quan quân đội Sài Gòn, nhưng Quang là người hết sức bao dung. Quang sẵn sàng bỏ
hết tất cả chức quyền, địa vị, quân ngũ để đến với Thủy. Chiến tranh đã cướp đi
của Quang tất cả. Mặc cảm quá khứ khiến Quang sống trầm lặng với tâm lý nặng nề
của kẻ bại trận. Qua nhân vật Quang, tác giả muốn chứng minh: “Dòng sông Hiền Lương - Bến Hải không chỉ chia cắt
về địa lý mà còn là vết thương chung của từng gia đình, của cả dân tộc”.
Cuộc chiến tranh phi nghĩa
do đế quốc Mỹ gây ra ở Việt Nam đã cướp đi hàng triệu sinh mạng. Bao nhiêu người
lính, bao nhiêu người dân vô tội ở hai bên chiến tuyến đã bỏ xác trước họng
súng, làn đạn của cả hai phía. Đọc Sông
tuyến của Văn Xương, ta càng thấm
thía hơn nỗi đau chiến tranh. “Dọc
hai bờ giới tuyến ngày nào mà chẳng máu chảy, đầu rơi. Bom đạn xé toạc bầu trời
cả ngày lẫn đêm”. Tác giả đặc tả: “Trên trời những chiếc trực thăng lượn qua lượn lại
đen kịt như những con chim săn mồi khát máu. Dưới đất, những chiếc xe bọc thép
gầm rú, nghiền nát rặng tre xanh, những vạt lúa đang thì con gái và cả những
ngôi nhà tranh vách đất”. “Dân làng, người gồng gánh đồ đạc, người bồng bế
con thơ chen chúc nhau lên những chiếc thuyền bé nhỏ chạy loạn”. Một cảnh tượng hết sức ghê rợn được tác giả tái
hiện: “Lũ quạ đen từ đâu kéo đến, sà
xuống từng xác chết nằm la liệt. Hai bên đánh nhau, mùi khói, mùi hương, mùi
xác chết của người và động vật xông lên nồng nặc”. Chỉ cần chi tiết: “một quả bom tấn rơi đúng nhà ông Nguyễn Đình Pha,
cả nhà ông Pha bảy người không một ai sống sót” cũng đủ nói lên tội ác tày trời của chiến tranh.
Chiến tranh còn để lại những di chứng “không đơn thuần là những vết sẹo trên cơ thể mà
nó còn là những vết cứa âm ỉ trong tâm hồn”. Những trang viết như vậy của Văn Xương đã góp phần
thức tỉnh lương tri của những kẻ đang say máu chiến tranh, thể hiện khát vọng
hòa bình trên toàn thế giới. Ý tưởng của Quang: chọn một quả đồi dựng ngôi nhà
bằng vỏ bom, gọi là Ngôi nhà Bom để khắc sâu tội ác chiến tranh là một ý tưởng
hay, đầy tính nhân văn.
Cho đến bây giờ, sau nửa thế
kỷ nước nhà thống nhất, nhiều vết rạn nứt đã được hàn gắn, nhiều vết thương đã
liền thành sẹo. Chính sách hòa giải, hòa hợp dân tộc của Đảng đã thu được những
thành quả đáng kể. Nhưng đâu đó vẫn còn những kẻ xấu, cố tình khoét sâu vết
thương quá khứ, nuôi dưỡng lòng hận thù với mưu đồ đen tối. Chúng ta phải nâng
cao cảnh giác, đập tan mọi âm mưu thù địch, “khép lại quá khứ, hướng đến tương lai”. Đó chính là thông điệp mà nhà văn Văn Xương muốn
đem đến bạn đọc.
Tiểu thuyết Sông tuyến cũng đề cập đến những sai lầm của cuộc Cải cách
ruộng đất trên miền Bắc sau năm 1954, như là một cách góp phần lý giải cho hoàn
cảnh số phận của một số nhân vật trong mạch truyện của tác phẩm. Đây là một đề
tài được coi là nhạy cảm. Phải đến thời Đổi mới
từ năm 1986, khi Đảng chủ trương “cởi trói”, một số nhà văn mới mạnh dạn viết đề
tài này và ra đời một số tác phẩm được ghi nhận, như: Chuyện ba người của Tô Hoài, Thời của thánh thần của Hoàng Minh Tường, Biết đâu địa ngục thiên đường của Nguyễn Khắc Phê v.v... Đến lượt Văn Xương,
anh đã mạnh dạn “nhìn thẳng vào sự thật”, tái hiện lại cảnh nông thôn ở miền Bắc
từ 1954 đến 1956, thời “nhất Đội nhì trời”, hăm hở phát động nông dân vùng lên
diệt trừ cường hào, ác bá với khí thế hừng hực như những ngọn đuốc. Sự “nhiệt
tình” thái quá cùng những nhận thức ấu trĩ, giáo điều… đã dẫn đến những sai lầm
đáng tiếc, thậm chí là những tổn thất nặng nề cho Đảng, cho dân. Tuy nhiên, Văn
Xương đề cập đến những sai lầm trong cải cách ruộng đất không phải khơi lại
lòng thù hận mà chủ yếu rút ra bài học xương máu. Cán bộ Đội cải cách lúc bấy
giờ coi tầng lớp trí thức là kẻ thù của nhân dân. Căn bệnh thành tích (phấn đấu
đạt chỉ tiêu địa chủ trên giao) cũng góp phần không nhỏ dẫn đến những sai lầm
nghiêm trọng. Dũng cảm “nhìn thẳng vào sự thật”, truy tìm căn nguyên sai lầm
trong cải cách ruộng đất để rút ra bài học đắt giá cho các thế hệ mai sau là
đóng góp hết sức quan trọng của Văn Xương ở mảng đề tài nhạy cảm này.
Về mặt thi pháp, tiểu thuyết
Sông tuyến có một số đổi mới đáng được ghi nhận. Tác phẩm có
một kết cấu lạ, như những mảnh ghép của bốn nhân vật xưng “tôi” qua mỗi chương,
được đánh dấu bằng những chữ cái: M (Minh), Q (Quang), T (Thủy), G (Giang)… ở đầu
mỗi chương. Tác giả đóng vai người lắng nghe những câu chuyện, những tâm sự của
bốn nhân vật xưng “tôi” ấy. Và không chỉ tác giả mà cả độc giả cũng cảm nhận các
nhân vật ấy như đang chia sẻ với mình. Điều đó góp phần tạo nên sự gần gũi, tin
cậy giữa nhân vật và người đọc. Bằng hình tượng nghệ thuật chân thật và sinh động,
tiểu thuyết Sông tuyến đã ghi lại lịch sử của một vùng đất. Hình ảnh
dòng sông Hiền Lương - Bến Hải trong Sông
tuyến như một biểu tượng mang ý nghĩa
sâu xa mà tác giả muốn gửi gắm. Đó là dòng sông trải qua những năm tháng chia cắt,
trải qua bao nhiêu giông bão, thăng trầm… nhưng vẫn âm thầm gắn kết đôi bờ Nam
- Bắc và mang nguồn nước mát lành đổ ra biển lớn.
M.V.H
