Nhận được tập truyện ký thiếu nhi K8 - Cuộc hành quân ngược chiều
(NXB Hội Nhà văn, 2026) của nhà văn Nguyễn Phương Hà gửi tặng, tôi đã đọc một mạch
say sưa bởi cuốn sách đã chạm vào ký ức chiến tranh sâu thẳm tuổi thơ của mình
về một thời chiến tranh khốc liệt trên vùng đất giới tuyến Vĩnh Linh đau thương
mà rất đỗi kiên cường. Cuốn sách hấp dẫn còn vì chính tác giả là người trong cuộc,
kể lại chính câu chuyện của mình từng trải, từng nghĩ, vẫn như còn tươi rói làm
thổn thức lòng người. Những câu chuyện kể về những cậu bé, cô bé còn rất nhỏ tuổi,
với những nghĩ suy non nớt mà chân thật, xúc động đến nao lòng. Cuốn sách đã phục
dựng lại ký ức về cuộc chiến tranh khốc liệt trong con mắt tuổi thơ, một “cuộc
thiên di lịch sử” để bảo toàn lực lượng, chuẩn bị cho tương lai của không chỉ một
vùng đất mà còn cho cả một dân tộc. Dưới ngòi bút của Nguyễn Phương Hà, cuộc
“hành quân ngược chiều” ấy vượt ra ngoài ý nghĩa của một cuộc sơ tán trẻ em đến
vùng an toàn chiến sự, thể hiện tầm nhìn của Đảng và Bác Hồ, hành trình khám
phá văn hóa, niềm tin vào tương lai tươi sáng của tuổi thơ và đất nước.
Ký ức tuổi thơ về một cuộc chiến tranh khốc liệt
Sau Hiệp định Giơ-ne-vơ, đất nước tạm thời chia cắt làm hai miền,
lấy sông Bến Hải làm giới tuyến tạm thời. Như là một ngẫu nhiên của số phận, xã
Vĩnh Quang của huyện Vĩnh Linh nằm ngay bên Cửa Tùng xinh đẹp trở thành một xã
giới tuyến, khi đế quốc Mỹ âm mưu chia cắt lâu dài đất nước ta. Chiến tranh
ngày càng ác liệt thì ngôi làng thân thương của những đứa trẻ như Thành, Biên,
Hồng, Lành, Hải, Bắc… trở thành địa bàn khốc liệt nhất của cuộc chiến tranh, nhất
là khi đế quốc Mỹ gây ra cuộc chiến tranh phá hoại miền Bắc. Ở miền Bắc lúc bấy
giờ có lẽ không có vùng đất nào mà chiến tranh ác liệt như ở vùng tuyến lửa
Vĩnh Linh và Quảng Bình. Ngoài những tốp máy bay liên tục quần thảo trên bầu trời,
dội bom bắn phá, Vĩnh Linh còn chịu những đợt pháo kích bắn từ Cồn Tiên, Dốc Miếu
ra, từ Hạm đội 7 của Mỹ ở biển Đông bắn vào. “Trường cấp một của xã bị trúng
loạt pháo, trường học tan hoang, mấy học sinh lớp 4C bị thương phải đi cấp cứu?/…/
Phòng học là một hầm lán nửa nổi nửa chìm, chừng hơn 20 mét vuông. Phía trên
cũng có những mái che bằng tre, rơm trét đất để chống mảnh đạn và bom bi.” (trang
17). Hình ảnh chiến tranh được tác giả tái hiện thật khốc liệt: “Tiếng phản
lực bổ nhào rít rèn rẹt, bom nổ ầm ầm nghe gần lắm, rung chuyển mặt đất. Những
ngôi nhà giữa xóm bốc cháy, khói lửa mù mịt, tre nứa nổ lốp đốp lẫn trong tiếng
súng trường, súng máy của dân quân bắn trả máy bay Mỹ. Hôm nay máy bay giặc thả
bom phá, bom cháy và bom bi vào giữa thôn Hòa Lý làm mấy người chết và bị
thương, gần mươi nóc nhà bị thiêu trụi, những ngọn tre nghiêng ngả, cháy sém từng
ngọn lá.” (trang 21).
Chiến tranh ngày càng ác liệt, trường học phải chuyển xuống hầm địa
đạo đào sâu trong lòng đất: “Cửa địa đạo khá nhỏ, người lớn đi vào phải cúi
thấp người xuống nhưng vào bên trong thì cao và to dần. Vào khoảng vài chục mét
có một vách ngang rộng bốn, năm mét, sâu vào khoảng hơn chục mét, đó là lớp học.
Cuối ngách hầm treo một cái bảng lấy từ lớp học trên thôn về, cắt ngắn đi cho vừa
gọn. Học sinh mỗi đứa một cái bàn cá nhân thấp, có thể gấp lại và một ghế nhỏ
mang từ nhà đến. Học xong thì gấp mang về hoặc để gọn vào góc hầm. Những cây
đèn dầu thắp lên ở vách hầm, ánh sáng lờ mờ, căng mắt ra thì có thể đọc hay viết
được.” (trang 22).
Cuộc chiến tranh phá hoại miền Bắc do Mỹ tiến hành có tính hủy diệt
với sức tàn phá khủng khiếp: “Ngày 20 tháng 6 năm 1967. Cuộc đánh phá hủy diệt
xã Vĩnh Quang bằng máy bay và đại bác kéo dài ba ngày liền. Ban ngày thật dữ dội,
ác liệt, ầm vang cả đất trời. Ban đêm pháo sáng lóe mắt, những loạt bom tọa độ ầm
ầm, những loạt đại bác gầm rít đùng đoàng đây đó. Địa bàn xã Vĩnh Quang bị san
phẳng, lật nhào lên mấy lượt, cây cối cũng bị vùi lấp, chỉ thấy một màu đất đỏ
thấm máu. Cả xã gần trăm người chết, hơn trăm người khác bị thương. Địa đạo
thôn An Hòa ngay trong ngày đầu của đợt đánh phá, những loạt bom lớn đã đánh sập
cửa hầm chính, vùi chôn 61 người cả người lớn và trẻ em. Có những gia đình năm
đến sáu người chết vùi trong đó không thể đào lấy ra được.”(trang 30). Thật
khốc liệt và đau thương khi tuổi thơ các em phải lớn lên giữa cảnh chiến tranh
như vậy! Tất cả sinh hoạt của người dân Vĩnh Linh nói chung và xã Vĩnh Quang
nói riêng phải rút về sinh sống dưới hầm địa đạo, học sinh phải nghỉ học. An
toàn tính mạng của người dân nói chung và trẻ em nói riêng đang được đặt ra.
Chính trong tình hình đó, Đảng và Chính phủ đã có kế hoạch sơ tán các em học
sinh ra miền Bắc để giữ gìn những hạt giống cho tương lai - Kế hoạch K8.
“Hành quân ngược chiều” giữa yêu thương, che chở của nhân dân
Nói “cuộc hành quân ngược chiều” là tác giả muốn so sánh với
khí thế sục sôi của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của dân tộc. Thanh niên
miền Bắc, “lớp cha trước, lớp con sau” với khí thế “xẻ dọc Trường Sơn
đi cứu nước” trong đội quân trùng điệp vào miền Nam chiến đấu. Thực ra, “cuộc
hành quân ngược chiều” này đã gánh trên vai một số phận, một trách nhiệm lớn
lao, góp phần hiện thực hóa một tầm nhìn dài hạn, nâng niu những hạt giống, chuẩn
bị lực lượng cho tương lai. “Cuộc hành quân ngược chiều” đã thu hút một
lực lượng lớn đến hàng vạn người, mà họ là những trẻ em từ 7 đến 15 tuổi, thực
hiện một chuyến đi gần nửa ngàn cây số dưới mưa bom, bão đạn.
Các em phải tạm biệt cha mẹ, những người thân để ra đi khi tuổi
còn “khóc nhè” dưới sự chăm sóc của các thầy, cô giáo và sự đùm bọc yêu thương
của nhân dân ở các địa phương trên đường đi. Hình ảnh các em di chuyển dưới một
trời bom đạn, gian khổ và ác liệt vô cùng. Trên những cung đường gồ ghề ổ voi, ổ
chuột, ngồi trên sàn xe nảy xóc ghê người. Những con đường cát lún, nóng bỏng
làm rã rời, rướm máu những bàn chân nhỏ nhắn của các em đang học chưa xong lớp
2, lớp 3. Nhưng nguy hiểm nhất dưới ánh pháo sáng rợn người, là sự rình rập, đuổi
đánh của những đàn máy bay Mỹ, những loạt bom tọa độ, những trận bom bi… có thể
đổ ập lên đầu các em bất cứ lúc nào. “Cuộc hành quân ngược chiều” này
cũng có bình yên đâu so với cuộc hành quân của các chú bộ đội hành quân ra chiến
trường! Bù lại, các em nhận được sự đùm bọc, chở che của người lớn, của cán bộ
và nhân dân các địa phương trên những tuyến đường đi qua. Các thầy, cô giáo,
các chú, cô phụ trách đoàn luôn dành sự yêu thương cao nhất cho các cháu. Đó là
thầy Đạo, cô Thu, anh Tuân, chị Thảo… lo cho các em từ miếng ăn, nước uống,
chăm chút từ giấc ngủ, từng vết thương mà các em gặp phải. Các chú lái xe dũng
cảm, mưu trí điều khiển xe an toàn qua những đoạn đường trọng điểm đánh phá. Có
chú còn lái xe trước làn đạn, đánh lạc hướng máy bay địch để cứu cả đoàn xe chở
các cháu. Có bạn nhớ nhà quá, làm liều, trốn quay trở lại Vĩnh Linh, để rồi thầy
Đạo, anh Tuân lại phải đi đưa trở về đoàn. Các em còn được đối xử bao dung,
không bị nặng lời quát mắng.
Các em đi qua Quảng Bình, đến trạm nào cũng được bà con nhường hầm
trú ẩn cho nằm. Các cô, chú dân quân dũng cảm chèo những chuyến đò vượt sông Nhật
Lệ ở bến đò Mẹ Suốt và vượt sông Gianh trong giờ cao điểm. Những lần đói cơm,
chậm giờ cơm, thiếu nước… thì luôn có những tấm lòng thơm thảo của bà con ở những
địa phương đi qua. Ở trạm Hạ Trạch “đã quá trưa, bọn trẻ thấy đói bụng mà
chưa có cơm nước gì. Mấy o dân quân và cấp dưỡng chạy ngược, chạy xuôi có vẻ lo
lắng/.../ Do đêm qua nhà bếp của trạm bị bom đánh trúng, nhà cửa, xoong nồi tan
hoang cả. Nhà bếp phải khắc phục nên bữa ni chịu ăn muộn/…/ O nói chưa hết câu
đã thấy mấy mệ, mấy chị trong làng kéo đến, người đem theo rá cơm, người đem
luôn cả nồi cơm, niêu cá kho, nồi canh rau khoai lang, cả dưa chột môn và nhiều
thứ khác nữa.”(trang 72). Đi qua bảy tỉnh, thành, đến đâu các em cũng được
nhân dân yêu thương đùm bọc như vậy.
Điều mà không thể không nhắc tới, đó là tinh thần lạc quan, vui sống
của các em bé K8. Khó khăn gian khổ của chuyến đi như thế, nỗi nhớ mẹ cha, người
thân, quê hương, những thiếu thốn vật chất trên đường, ác liệt của bom đạn…
cũng không phải không có lúc làm các em nản lòng. “Mít ướt” là thường
xuyên, nhất là với các bạn gái. Tuy nhiên, sau những giờ nghỉ hoặc đợi chờ xuất
phát, “các bạn trai lại rủ nhau túm tụm chơi tam cúc, lại xe, pháo, ngựa, tốt.
Lọ nghẹ (nhọ nồi) bôi đầy mặt.” Các bạn gái “sau một hồi nhớ nhà mếu máo
gọi Mạ ơi! Mạ ơi, giờ lại ra giao thông hào ngồi bệt chơi đánh thẻ.” Phải
chăng, nhờ tinh thần lạc quan đó, những đứa trẻ K8 đã hoàn thành một cuộc trường
chinh đầu đời rất ngoạn mục!
Hành trình khám phá văn hóa
Điều thú vị nữa là tập truyện ký của tác giả đã cho thấy một hành
trình khám phá văn hóa của những đứa trẻ lần đầu xa quê hương đến với những
vùng đất mới. Tuổi nhỏ với những hiểu biết của các em còn rất hạn hẹp, đôi lúc
còn ngô nghê, nhưng qua giọng kể tự nhiên, có lúc “tưng tửng”, tác giả đã cho
thấy những hình ảnh vui, hiếu động và thích khám phá của các em học sinh K8,
làm cho người đọc phải bật cười. “Thành ngạc nhiên và nghĩ mãi không ra, sao
họ kêu bọn con nít mình là “ngài” nghe oai rứa hè...” khi các em đi qua
vùng đất xứ Nghệ. Xe qua phà Linh Cảm, “Thành thấy một chiếc thuyền sắt to lắm
nhưng không thấy buồm và mái chèo đâu cả. Hỏi ra thì biết đó là chiếc phà qua
sông.” Còn bánh mì thì lần đầu tiên các em được nhân viên một trạm ở Thanh
Hóa phát cho “mỗi đứa một chiếc bánh to, hình thon, màu vàng, bên trong có
nhân thịt và mấy lát dưa thái mỏng.” Hay khi đến vùng quê miền Bắc, “Thành
và Quế tìm những trái cây vừa rơi đem đến cho Biên cùng nếm thử. Tò mò bóc ra
thấy lớp cùi mỏng, nếm thử thấy nước chảy ra thơm và ngọt dịu.” Sau mới biết
là trái nhãn. Được đắm mình trong vùng sơ tán, các em được tiếp tục khám phá
văn hóa làng quê Bắc Bộ, những tinh tế trong giao tiếp, những làn điệu chèo,
văn hóa ẩm thực, những sinh hoạt thường ngày, tập quán sản xuất khác lạ… làm đầy
thêm vốn hiểu biết văn hóa của các em.
Tập truyện ký thiếu nhi K8 - cuộc hành quân ngược chiều đã
làm được một việc rất ý nghĩa. Đó là nhà văn đã phục dựng lại bức tranh sinh động
về một chủ trương lớn của đất nước trong bối cảnh cuộc chiến tranh ác liệt: “đảm
bảo an toàn tính mạng cho học sinh vùng tuyến lửa tránh sự hủy diệt của kẻ thù;
để cho cha mẹ các em ở lại yên tâm sản xuất và chiến đấu, và quan trọng hơn nữa
là những hạt giống K8 được giữ gìn sẽ là một lực lượng dự bị quan trọng cho cuộc
kháng chiến lâu dài và xây dựng đất nước.” (trang 166).
Kế hoạch K8 là chủ trương lớn của đất nước: đưa 3 vạn học sinh ra
miền Bắc, bảo toàn tính mạng và tạo điều kiện cho các em được học tập. Đọc K8
- cuộc hành quân ngược chiều của nhà văn Nguyễn Phương Hà, ta hiểu thêm cội
nguồn sức mạnh chiến thắng của dân tộc trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước.
Tác giả Nguyễn Phương Hà đã lựa chọn thể loại tác phẩm phù hợp:
Truyện ký. Sự chân thật của sự kiện lịch sử, con người, sự việc của thể ký kết
hợp với hồi ức, liên tưởng, hư cấu, tả thuật, sắp xếp, xây dựng cốt truyện,
nhân vật. Tập truyện được kết cấu theo mạch thời gian tuyến tính, mạch ký ức với
trường liên tưởng đa dạng và phong phú. Với giọng văn giản dị, mạch lạc, hấp dẫn,
phù hợp với lứa tuổi thiếu nhi, tác giả đã đưa người đọc vào mê trận của cuộc
hành quân có một không hai trong lịch sử. Tập truyện cũng cung cấp nhiều chi tiết
ám ảnh, những sự kiện mà hơn 60 năm qua có thể nhiều người đã lãng quên hoặc thế
hệ trẻ còn chưa biết đến, như một lời nhắc nhở chúng ta: biết trân trọng và
nâng niu những gì mà cha ông chúng ta đã đánh đổi bằng biết bao mất mát và hy
sinh xương máu.
TP. Hồ Chí Minh, ngày 30 tháng 4 năm 2026
N.M.O
