Bác Hồ - vị lãnh tụ kính yêu của
dân tộc Việt Nam, Người vừa là một nhà chính trị, một nhà văn hóa kiệt xuất, một
nhà thơ và cũng là một nhà báo. Cuộc đời vĩ nhân nào cũng thường để lại những
danh ngôn và Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng không nằm ngoài số đó. Căn cứ vào tuyển
tập Danh ngôn Hồ Chí Minh (Nhà xuất bản
Giáo dục Việt Nam, 2017, 531tr, tái bản lần thứ 3) của các tác giả Nguyễn Thế Kỷ
(chủ biên) - Nguyễn Như Ý - Phạm Quốc Cường, những người biên soạn đã tìm kiếm,
thu thập và sắp xếp theo thứ tự alphabet, gửi tới người đọc một con số đầy ấn
tượng: 1.956 câu danh ngôn. Và điều thú vị ở chỗ, đa số những câu danh ngôn này
có thể được xem là nằm trong những tác phẩm báo chí của Người. Đó có thể là một
bài báo in trên giấy, có thể là một bài nói chuyện, có thể là một bức thư, có
thể là một bài phát biểu trong hội nghị… Nhưng điều quan trọng là, tất cả những
câu danh ngôn này đều hướng đến lợi ích của đất nước, của nhân dân. Nói theo
cách của những người biên soạn, Danh ngôn Hồ Chí Minh là “một cuốn cẩm nang phản ánh trực tiếp và sinh động tư tưởng, triết lý,
quan điểm của Hồ Chí Minh về những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam, về dân
tộc, dân sinh, nhân quyền và thời đại, về nhân cách, đạo đức, phẩm giá con người”.
Lật giở từng trang của cuốn sách,
những câu danh ngôn như những lời dạy của Bác vẫn thấm thía lay động tất cả
chúng ta đến ngày hôm nay.
Về mặt chủ đề, danh ngôn của Bác thật
phong phú, sống động, đề cập đến nhiều mặt, nhiều lĩnh vực khác nhau trong đời
sống xã hội. Bác có những lời khuyên chung về đạo đức con người: “Trời có bốn mùa Xuân Hạ Thu Đông. Đất có bốn
phương Đông Tây Nam Bắc. Người có bốn đức Cần Kiệm Liêm Chính. Thiếu một mùa
thì không thành trời. Thiếu một phương thì không thành Đất. Thiếu một đức thì
không thành Người” (bài Cần kiệm liêm chính, tháng 6/1949). Bác có những lời
dạy về rèn luyện trong cuộc sống: “Học và
hành phải đi đôi. Học mà không hành thì học vô ích. Hành mà không học thì hành
không trôi chảy” (Bài nói chuyện tại Hội nghị toàn quốc lần thứ nhất về
công tác huấn luyện và học tập, tháng 5/1950), “Chính trị là đức, chuyên môn là tài. Có tài mà không có đức là hỏng. Đức
phải có trước tài” (Bài nói tại lớp học chính trị của giáo viên, 1959). Bác
có những câu danh ngôn ở tầm vĩ mô, nói về tiền đồ, tương lai, vận mệnh của cả
dân tộc: “Một dân tộc dốt là một dân tộc
yếu” (Những nhiệm vụ cấp bách của nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, ngày
3/9/1945), “Một dân tộc, một Đảng và mỗi
con người, ngày hôm qua là vĩ đại, có sức hấp dẫn lớn, không nhất định hôm nay
và ngày mai vẫn được mọi người yêu mến và ca ngợi, nếu lòng dạ không trong sáng
nữa, nếu sa vào chủ nghĩa cá nhân” (Ý kiến về việc làm và xuất bản loại
sách “Người tốt việc tốt”). Bác lại có những lời dạy thể hiện rõ sự phê phán,
lên án những thói hư tật xấu trong xã hội: “Tham
ô là hành động xấu xa nhất của con người. Tham ô là trộm cắp của công, chiếm của
công làm của tư. Nó làm hại tới sự nghiệp xây dựng nước nhà, hại đến công việc
cải thiện đời sống của nhân dân, hại đến đạo đức cách mạng của người cán bộ và
công nhân” (Bài nói tại Hội nghị cán bộ cao cấp của Đảng và Nhà nước ngày
24/7/1962). Lại có những câu danh ngôn của Người, ngày hôm nay đọc lại làm ta
xúc động rưng rưng, bởi nó như một sự tự bạch, thổ lộ về một chút riêng tư, một
chút thầm kín, mà những riêng tư thầm kín ấy thực ra đều hướng về dân về nước:
“Tôi chỉ có một sự ham muốn, ham muốn tột
bậc là làm sao cho nước ta được hoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự do,
đồng bào ai cũng có cơm ăn áo mặc, ai cũng được học hành” (Trả lời các nhà
báo nước ngoài, Báo Cứu quốc số 147, ngày 21/1/1946), “Một ngày mà tổ quốc chưa thống nhất, đồng bào còn chịu khổ, là một ngày
tôi ăn không ngon, ngủ không yên” (Lời tuyên bố với quốc dân sau khi đi
Pháp về, báo Cứu quốc số 384, ngày 23/10/1946).
Bác có những câu danh ngôn ở tầm vĩ mô, nói về tiền đồ, tương lai, vận mệnh của cả dân tộc: “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”
Về mặt đối tượng, danh ngôn của Bác
hướng tới hết thảy mọi người trong đời sống xã hội, từ thanh niên cho tới người
cao tuổi, từ trẻ em cho tới người già, từ các cán bộ cao cấp tới bộ đội, công
nhân, tất cả đều thấm nhuần những lời dạy rất ngắn gọn cô đọng mang ý nghĩa sâu
xa. Hướng đến đối tượng tuổi trẻ và thanh thiếu niên nhi đồng, Bác để lại câu
nói nổi tiếng mà ngày nay chúng ta vẫn thường trích dẫn, chọn lựa làm khẩu hiệu:
“Một năm khởi đầu từ mùa xuân. Một đời khởi
đầu từ tuổi trẻ. Tuổi trẻ là mùa xuân của xã hội” (Gửi thanh niên và nhi đồng
toàn quốc nhân dịp Tết sắp đến, 1958). Bác có lời khuyên dành riêng cho thanh
niên, thể hiện một tinh thần và ý chí mạnh mẽ: “Không có việc gì khó/ Chỉ sợ lòng không bền/ Đào núi và lấp biển/ Quyết
chí ắt làm nên”. Bác có nhiều câu dành riêng cho đối tượng là bộ đội và chiến
sĩ: “Bộ đội cũng ví như con dao cái súng,
không lau chùi luôn sẽ hỏng. Chăm tập luyện sẽ tiến bộ” (Nói chuyện tại Hội
nghị quân sự lần thứ V, tháng 8/1948), “Bộ
đội phải kính trọng dân, giúp đỡ dân. Dân phải thương yêu bộ đội, ủng hộ bộ đội.
Quân và dân phải luôn luôn đoàn kết nhất trí” (Gửi toàn thể cán bộ và chiến
sĩ Đường số 4 cùng dân quân du kích và đồng bào, Báo Cứu quốc số 427, ngày
2/12/1949). Ta thấy, dường như với mỗi đối tượng khác nhau, Bác cũng lựa chọn
những cách nói khác nhau cho phù hợp. Nói với bộ đội, chiến sĩ, công nhân thì
luôn luôn cụ thể, sinh động, dễ hiểu, những cách ví von so sánh rất mộc mạc khiến
mọi người cảm nhận được ngay: “Các cô các
chú giống như một bộ máy. Nếu có một bộ phận, một người nào mắc khuyết điểm mà
không sửa chữa thì ảnh hưởng đến cả guồng máy chung” (Nói chuyện với cán bộ,
công nhân Nhà máy điện Yên Phụ và Nhà máy Đèn Bờ Hồ, báo Nhân dân số 298, ngày
24/12/1954). Trong khi đó, nói với các cán bộ cao cấp hoặc trong những hội nghị
lớn, lời dạy của Bác có thể được nâng lên tầm vĩ mô hơn, những vấn đề được đưa
ra, nhấn mạnh cũng lớn lao hơn: “Ai cũng
thấy siêng năng trong sạch là tốt. Điều đó không ai chối cãi được. Thế mà vì
sao vẫn không làm hay không làm được? Chẳng những không làm được mà còn làm
trái lại? Đó là vì cái tâm mình không chính” (Bài nói tại lớp chỉnh Đảng
Trung ương khóa 2, tháng 3/1953). Có lẽ sau nhi đồng và thanh niên thì phụ nữ
là đối tượng được Bác quan tâm tiếp theo với nhiều ưu ái: “Phụ nữ chiếm một nửa tổng số nhân dân. Để xây dựng chủ nghĩa xã hội thì
phải thật sự giải phóng phụ nữ và tôn trọng quyền lợi của phụ nữ” (Phải thật
sự tôn trọng quyền lợi của phụ nữ, báo Nhân dân số 2409, ngày 23/10/1960), “Phụ nữ lại càng cần phải học. Đã lâu chị em
bị kìm hãm, đây là lúc chị em phải cố gắng để kịp nam giới, để xứng đáng mình
là một phần tử trong nước, có quyền bầu cử và ứng cử” (Chống nạn thất học,
báo Cứu quốc số 58, ngày 4/10/1945).
Hướng tới ngày Báo chí cách mạng Việt
Nam, chúng ta cùng đọc lại một lời dạy của Bác về nghề báo: “Báo chí ta không phải để cho một số ít người
xem, mà để phục vụ nhân dân, để tuyên truyền giải thích đường lối, chính sách của
Đảng và Chính phủ, cho nên phải có tính chất quần chúng và tinh thần chiến đấu”
(Bài nói tại Đại hội lần thứ II Hội nhà báo Việt Nam, ngày 16/4/1959).
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đi xa nhưng
những lời dạy của Người, biết bao câu danh ngôn người để lại vẫn còn nguyên giá
trị cho tới ngày hôm nay. Ôn lại những lời dạy của Người ta càng thêm kính yêu,
cảm phục và hiểu rõ hơn nữa về tấm lòng của một lãnh tụ vĩ đại, cũng là một nhà
báo lỗi lạc của nền báo chí cách mạng Việt Nam.
Đ.A.V
