Tháng 7 âm lịch. Nắng không còn quá chói chang như dạo đầu hè nhưng cái nóng thì đông đặc hơn. Oi nồng để chờ những cơn mưa dằng dặc của nàng Ngâu dỗi hờn, tấm tức. Trong ta bắt đầu cạn dần nỗi háo hức của đầu hè, cảm xúc dần lắng lại cho những suy tư khi mưa về dày hơn. Khi nỗi mong chờ chừng như đã nguôi ngoai, khi những hi vọng đã bị khuất chìm vào dĩ vãng thì kỉ niệm lên ngôi. Hỏi ai đã khơi nên niềm nhớ. Một bóng hình, một mùi hương hay một thanh âm quen thuộc nào mà ta đã từng gắn bó. Với tôi là tiếng chim tu hú đêm mưa!
Trở về quê ngoại, nằm trên chiếc võng ấu thơ năm nào, tiếng chim tu hú thao thiết gọi về biết bao kỉ niệm thân thương. Tôi bồn chồn nhớ về những năm tháng xa xưa. Những năm tháng xa xôi hiện về vẹn nguyên. Cha đi bộ đội, mẹ công tác xa, hai chị em tôi ở nhà cùng nội. Ngôi nhà vách đất nằm nép mình bên lũy tre xanh ken dày như bức tường thành vững chắc của làng. Ông hi sinh trong kháng chiến chống Pháp. Khi ấy nội còn rất trẻ, mới ngoài 20 tuổi, sinh được mỗi bố tôi. Sau này, khi có chúng tôi, cứ đến tháng bảy nội lại dắt chị em tôi ra nghĩa trang viếng ông. Chẳng có tiền mua hoa đặt lên mộ. Chúng tôi hái những bông hoa dại đưa cho nội. Nội cảm động lắm. Thắp hương và đặt hoa lên mộ, nội đang thì thầm điều gì. Một mình nội bao bọc chị em tôi. Những đêm tháng bảy mưa ngâu dằng dặc. Tiếng mưa trên mái gianh nhỏ xuống nền đất tí tách... tí tách thật chậm rãi, nhẫn nại. Âm thanh đều đặn như nhịp gõ của thời gian. Âm thanh ấy không bị vỡ vụn mà bật lên có lúc rất đặc, rất êm rồi bám vào không gian trước thềm nhà. Tôi chìm vào giấc ngủ ngon lành tuổi thơ với giấc mơ bay bổng trên cánh đồng đầy hoa cỏ dại. Thanh âm quạnh hiu của tiếng mưa đêm hòa tiếng kêu của chim tu hú chở che đầy khắc khoải. Mùi ngai ngái của đất ẩm, mùi nồng của rơm rạ ải mục. Tôi đâu biết cảm nhận trọn vẹn cái nhịp sống chậm rãi, bình yên. Chỉ biết tận hưởng sự vô tư vốn có. Chỉ còn dáng ngồi của nội, mùi trầu thơm và tiếng chim vào những đêm mưa trong mái tranh nghèo vẫn còn trong kí ức. Nội nói: thương loài chim này. Chịu bao miệng lưỡi thế gian và ghẻ lạnh của người đời. Nội thật có cái nhìn bao dung mà lúc đó tôi đâu hiểu hết. Tôi chỉ biết loài chim bé nhỏ ấy như một vị sứ giả báo hiệu mùa hè.
Tu hú có vẻ bề ngoài mang nét đẹp hoang dã. Sự khác biệt rõ rệt giữa con trống và con mái. Tu hú trống có bộ lông màu đen nhánh, hoặc ánh xanh lục, mỗi khi ánh nắng mặt trời rọi vào màu xanh ấy ánh lên màu tím biếc đầy mê hoặc. Đôi mắt màu đỏ sắc sảo, tinh nhanh kết hợp cùng chiếc mỏ vát cong màu xanh xám. Chim mái thì khiêm nhường với bộ lông màu nâu xám lốm đốm những vệt trắng. Vẻ bề ngoài giản dị nhưng cũng không kém phần tinh tế có điểm màu hung tối. Phải chăng đây là lớp ngụy trang hoàn hảo để chim ẩn mình giữa thiên nhiên, khó bị kẻ săn mồi phát hiện. Vẻ bề ngoài không có điểm gì quá nổi bật giữa muôn vàn sắc màu của các loài chim khác. Tiếng hót cũng không thể sánh cùng sơn ca, họa mi hay khướu, oanh. Chim tu hú làm ta nhớ đến ở tiếng kêu thao thiết. Từ những tán cây cao chót vót, không nhìn thấy thân đâu, chỉ âm thanh “tu hú... tu hú...” cất lên lảnh lót. Tiếng kêu xé toạc bầu không gian tĩnh mịch của những trưa oi ả. Ban đầu, thong thả, nhưng rồi dồn dập dần, vang dội cả một khoảng trời. Tiếng kêu len lỏi vào từng góc vườn. Âm thanh quen thuộc mà day dứt dội vào lòng người, đánh thức cả một trời ký ức tuổi thơ rực rỡ nắng vàng.
Nay tôi trở về, cũng âm thanh ấy lại ngân lên nỗi nhớ sâu thẳm. Nội đã về miền mây trắng. Tiếng tu hú vẫn kêu trong đêm mưa thành một nỗi khắc khoải cồn cào. Trong sự tĩnh mịch rợn ngợp của màn đêm, tiếng kêu “tu hú... tu hú...” từng nhịp thưa thớt, vang vọng rồi tan loãng. Trải qua biến cố thăng trầm tôi nghe âm thanh ấy mà liên tưởng như tiếng nấc nghẹn của một sinh linh đang mỏi mòn gọi bạn. Âm thanh ấy vắt ngang lũy tre xuyên vào màn đêm. Tiếng gọi kéo dài thê thiết, xót xa. Nó gieo vào lòng người một cảm giác cô liêu hoang vắng. Tiếng gọi tình tha thiết, hay là tiếng than thở cho một kiếp chim hoang dại? Kiếp người cứ mải miết giữa cuộc đời mênh mông nhưng lại mang trong mình một nỗi niềm trơ trọi, bơ vơ.
Người đời vẫn gán cho tu hú cái mác ranh ma, xảo quyệt. Vì loài chim với tập tính đẻ nhờ. Nội nói: loài chim này thật tội nghiệp! Lúc nhỏ chúng tôi thấy sao nội thương chúng vô lí. Lười thế lại hay kêu hoài. Việc chúng lén lút đẻ trứng vào tổ của những loài chim khác rồi phó mặc con mình cho loài khác nuôi dưỡng là tàn nhẫn, vô trách nhiệm. Thế nhưng, giờ đây khi tôi hiểu ra mới thấy rằng dù nội không có kiến thức sinh học cụ thể nhưng chính nội đã có sự cảm nhận và cái nhìn thật bao dung. Phải có lí do. Sinh đẻ ra mà không nuôi đau lòng lắm chứ! Sau này, lớn lên, đọc sách báo tôi mới vỡ lẽ... Hóa ra cái tiếng ác “đẻ nhờ” ấy lại che giấu một nỗi đau của tình mẫu tử. Loài sâu róm tu hú mẹ ăn mang đầy độc tố. Thân thể chim non mỏng manh sao chịu nổi. Để giữ lại giọt máu của mình, chim mẹ đành nuốt nước mắt gửi con cho loài chim khác. Đó đâu phải là sự tàn nhẫn, đó là sự hy sinh tột cùng của bản năng sinh tồn. Đớn đau. Một sự hy sinh thầm lặng! Bi kịch mà tạo hóa đã khắc vào số phận của loài chim này. Tiếng tu hú sao mà thao thiết thế? Phải chăng đã có câu trả lời. Tiếng kêu gọi bầy, gọi con, lại nghe như tiếng tự ru chính mình trong sự cô độc vô hình.
Tôi trở về quê. Bao thứ đã đổi thay. Do ảnh hưởng của môi trường và nạn săn bắt chim nên các loài chim cũng vắng bóng hơn. Nhưng vẫn còn đây một tiếng chim tu hú mỏi mòn rơi vào hoang lạnh. Tôi đi ra phía cây đa đầu làng, nơi có những ngôi mộ chứa người thân quen thuở trước. Tôi thắp nhang và trò chuyện cùng nội. Đâu đây, tôi nghe văng vẳng tiếng tu hú cất lên. Âm thanh xuyên qua tầng tầng lớp lớp thời gian. Âm thanh vang vọng, khắc khoải khôn nguôi. Tiếng chim vẫn thao thiết, hoang lả như đêm mưa năm nào. Tiếng gió xào xạc thổi. Mình tôi với bóng chiều loang dần phía hoàng hôn. Xin được mượn hai câu thơ của nhà thơ Bằng Việt: “Tu hú ơi không đến ở cùng bà/ Kêu chi hoài trên những cánh đồng xa…”
V.L.H
