Quảng Hòa (xã Nam Gianh, Quảng Trị) - một miền quê nhỏ nằm ven sông Gianh lặng lẽ, nơi mà tiếng gà trưa vang xa tận lũy tre, nơi những mái ngói rêu phong ngả màu theo mùa nắng gió. Ở đó, giữa những cơn gió Lào bỏng rát và những ngày mưa dài tê tái, người ta vẫn giữ một món ăn giản dị, dân dã, nhưng đầy đặn yêu thương: món bánh xèo.
Có những mùi hương không đến từ nước hoa, không nằm trong những chiếc bánh ngọt bày biện nơi cửa hiệu sang trọng. Đó là mùi hương len lỏi từ góc bếp quê, từ nếp nhà nghèo, từ bàn tay mẹ, từ đất, từ người, từ những tháng năm đã cũ. Và với tôi, mùi của chiếc bánh xèo Quảng Hòa chính là một mùi hương như thế, một mùi hương gợi nhắc cả miền ký ức, về thời thơ bé và cả một cõi quê không bao giờ mất trong tim.
Bánh xèo Quảng Hòa không giống bất kỳ thứ bánh xèo nào tôi từng biết. Nó không rộn ràng sắc màu, không vang lách cách âm chảo lớn trong nhà hàng đô thị, không tôm thịt lấp lánh. Nó được làm ra từ thứ gạo lứt nâu trầm, ngâm nước suốt mấy giờ đồng hồ, rồi đem xay trên cối đá cũ. Bột gạo ấy, mịn mà vẫn còn vương lại cái hồn cốt của hạt lúa, của hạt phù sa, của những ngày mưa nắng đồng quê. Hòa cùng một chút muối, lá hẹ xanh, bột, được đổ lên khuôn tròn gang nhỏ, trong tiếng lửa lép bép, trong mùi khói âm ấm như chạm tay vào tuổi thơ.
Người tráng bánh là những bà, những mẹ, ngồi bên bếp từ sáng sớm, bàn tay thoăn thoắt, đôi mắt hiền lặng lẽ. Họ không vội, không hấp tấp, họ chờ lửa chín từng lớp bột, rồi mới nhẹ nhàng nhấc bánh đặt lên miếng lá chuối xanh mát. Mỗi chiếc bánh là một lần nâng niu, như thể đổ cả sự ân cần, cả tấm lòng vào một hình tròn mỏng tang. Cái bánh ấy mềm, dẻo, thơm mùi gạo, thấm cả vị khói bếp, hăng hắc mà dịu dàng.
Tôi còn nhớ như in những buổi chiều đông năm xưa, mẹ tôi thường tráng bánh xèo sau nhà. Bếp tro được ủ từ sáng, lửa riu riu cháy. Mẹ ngồi bên, tay tráng, tay lật, mặt cười hiền. Chúng tôi, lũ con nít quanh quẩn chờ những chiếc bánh đầu tiên, vừa nóng vừa thơm, ăn kèm chút mắm tỏi ớt cay xè, vừa thổi vừa ăn, vừa xuýt xoa vừa cười. Không có tôm thịt, không cần cao lương mỹ vị, chỉ có gạo lứt, lá chuối, vài cọng hẹ quê, vậy mà ngon đến lạ. Có lẽ vì khi đó, bánh xèo không chỉ là món ăn mà là tình thân, là niềm vui, là mái ấm.
Người Quảng Hòa không vội vàng khi ăn bánh xèo. Họ có thói quen nâng niu từng miếng bánh mỏng manh, như nâng niu một phần hồn quê trong tay. Cái cách ăn bánh xèo ở đây, cũng đậm đà như chính đất trời miền Trung, chân chất mà không kém phần tinh tế. Lúc vội, một đĩa bánh nóng hổi chỉ cần chấm vào chén nước mắm tỏi ớt pha khéo, thế là đủ. Cái cay nồng của ớt quyện với vị mặn mòi của mắm, thêm chút chua chua ngọt ngọt của đường và chanh, như thể chắt chiu đủ vị mặn mà của cuộc đời. Nhưng vào những ngày thong thả hơn, người ta mới bày biện ra trọn vẹn cả mâm bánh xèo đúng điệu: giá đỗ đỏ chần sơ, nộm đu đủ, cà rốt, vừng rang, thêm dăm loại rau vườn xanh mướt. Tất cả gói lại trong chiếc bánh mỏng tang, cuốn tròn trong lá, chấm ngập vào bát nước chấm sóng sánh.
Cái thú khi ăn bánh xèo không chỉ nằm ở hương vị, mà còn nằm trong cảm giác chờ đợi, kiên nhẫn, trong niềm vui được tự tay cuốn lấy một phần ký ức quê hương vào lòng bàn tay mình. Có người từng bảo, ăn bánh xèo Quảng Hòa là ăn cả một miền quê, bởi từng nguyên liệu đều gắn bó mật thiết với đất đai, với bếp lửa và với những đôi bàn tay tảo tần của mẹ, của bà.
Giữa bao món ăn cầu kỳ thời hiện đại, bánh xèo Quảng Hòa vẫn lặng lẽ nằm khiêm nhường trên miếng lá chuối xanh. Nó không cần trang trí, không cần lời khen ngợi. Nó chỉ cần ai đó, một lần trong đời, ngồi xuống, ăn chậm rãi và để lòng mình thảnh thơi. Chỉ vậy thôi, cũng đủ để một món ăn bình dị trở thành nỗi nhớ da diết trong những ngày xa quê.
Ở Quảng Hòa, người ta không làm bánh xèo để buôn bán làm giàu. Họ tráng bánh vì đó là nếp cũ, là tập quán, là cách nối liền những thế hệ. Mỗi dịp lễ Tết, cưới hỏi hay chỉ đơn giản là ngày mưa se lạnh, người ta lại ngồi quây quần bên bếp lửa, tráng bánh, chuyện trò, kể nhau nghe những điều bình dị. Chiếc bánh không chỉ mang vị ngon, mà mang cả vị đời, cái vị chân thành, đượm đà và ấm áp tình quê.
Bánh xèo Quảng Hòa không chỉ là món ăn. Nó là hồn quê, một khoảng lặng trong tâm hồn, một lát cắt của thời gian và một lời nhắc dịu dàng rằng: ta đã từng có một quê hương như thế, nơi chỉ một chiếc bánh thôi, cũng đủ khiến lòng mình bình yên đến lạ.
T.H
