Có những nỗi nhớ không hiện lên bằng hình bóng mà thức dậy từ một mùi hương. Mùi của đất sau cơn mưa, mùi khói bếp những chiều đông, hay mùi mắm ruốc thơm nồng từ một chiếc vại, chum sành nằm lặng lẽ nơi góc bếp quê nhà. Với người con Lệ Thủy, Quảng Bình (nay là tỉnh Quảng Trị), mắm ruốc không chỉ là một thức chấm, một gia vị của bữa cơm hằng ngày, nó còn là hồn cốt của quê hương, là mùi của ký ức, của tuổi thơ và của những tháng năm chẳng bao giờ có thể trở lại.
Biển Ngư Thủy Bắc mỗi mùa con khuyếc về lại rộn rã tiếng người. Những chiếc thuyền nhỏ trở về khi bình minh còn chưa kịp hong khô màn sương trên mặt biển. Những mẻ ruốc tươi hồng, óng ánh như mang theo cả vị mặn của sóng, vị nồng của gió và sự hào phóng của biển cả. Người quê tôi nâng niu từng con ruốc nhỏ. Họ biết rằng để làm nên một vại mắm ngon không chỉ cần nguyên liệu tươi mà còn cần nắng, cần gió và cả sự nhẫn nại của thời gian.
Những chiếc chum, chiếc vại được đặt trước sân. Qua bao ngày nắng, mắm dần chuyển sang màu đỏ nâu cánh gián, sánh mịn như mật. Đến khi trên mặt vại rịn lên lớp nước mắm trong veo, tỏa mùi thơm nồng mà dịu, ấy là lúc người ta biết mùa biển đã được cất giữ trọn vẹn trong từng giọt. Đó là mùi hương mà người xa quê chỉ cần bắt gặp một lần cũng đủ thấy lòng mình chùng xuống.
Thuở ấy ở Lệ Thủy, hiếm có căn bếp nào thiếu một vại mắm ruốc. Nó đứng lặng lẽ góc nhà như một người thân trong gia đình. Những ngày mưa dầm gió bấc, khi chợ xa, đường ngập, chỉ cần mạ lấy một ít mắm ruốc kho với thịt ba chỉ, thêm vài cây sả, mấy quả ớt đỏ là cả gian bếp đã thơm lừng. Nhiều ngày, bữa cơm chỉ có đĩa rau lang luộc, vài cọng rau muống xanh non, bát canh rau dền và chén mắm ruốc, vậy mà ngon đến lạ. Cái ngon không nằm ở sự đủ đầy, mà nằm trong tình thương của mạ, trong tiếng cười của cha, trong sự sum vầy của những đứa con quanh mâm cơm nghèo mà ấm.
Tôi vẫn nhớ nhất là nồi canh rau lang mạ nấu. Chỉ một chút mắm ruốc được hòa tan rồi nêm vào đúng lúc, cả nồi canh bỗng thơm đến nao lòng. Thứ hương thơm ấy không lấn át vị rau, ngọt thanh, đằm sâu như vị của biển đã đi qua bao mùa nắng gió để hòa vào từng ngọn rau sau vườn. Sau này đi nhiều nơi, ăn nhiều món ngon, tôi vẫn chưa tìm lại được hương vị ấy. Người miền Nam nấu canh rau lang bằng nhiều cách, nhưng ít ai nêm mắm ruốc như người Lệ Thủy. Vì thế, mỗi lần ăn rau lang, lòng tôi chợt đầy lên một khoảng nhớ.
Mắm ruốc quê tôi còn theo chân biết bao món ăn. Một chút trong nồi bún bò để dậy vị, một chút trong tô bún riêu cua cho thêm đậm đà, hay trong nồi vịt hoong thơm nức cả gian bếp. Nhưng với tôi, mắm ruốc ngon nhất vẫn là khi được ăn trong căn bếp cũ của mạ, giữa tiếng gió Lào thổi qua hàng tre, tiếng mưa gõ lên mái ngói và tiếng gọi nhau í ới của xóm làng mỗi buổi chiều.
Có lẽ quê hương là vậy. Không chỉ là dòng Kiến Giang hiền hòa, cánh đồng lúa thẳng cánh cò bay hay bãi biển cát trắng. Quê hương đôi khi chỉ là một mùi hương rất đỗi bình thường mà thời gian không thể làm phai nhạt. Mùi mắm ruốc Lệ Thủy đã theo tôi đi qua bao miền đất, lẫn vào tóc bạc của mạ, vào dáng lưng còng của cha, vào những mùa Tết vội vã và những lần trở về ngắn ngủi. Để rồi mỗi khi bất chợt nghe đâu đó thoảng mùi mắm ruốc, tôi lại thấy trước mắt mình hiện lên căn bếp cũ, chiếc chum sành sẫm màu dưới hiên nhà, ngọn khói lam chiều bay lên từ mái rạ và tiếng mạ dịu dàng gọi con về ăn cơm. Hóa ra, có những hương vị không chỉ để nhớ, mà còn để thương. Và có những món ăn, dẫu bình dị đến đâu, vẫn đủ sức nâng đỡ tâm hồn một người con xa xứ suốt cả cuộc đời. Bởi trong từng giọt mắm ruốc Lệ Thủy là vị mặn của biển, vị ngọt của tình quê và bóng dáng của một miền ký ức không bao giờ cũ.
V.T.T
