Dòng
sông chảy vào lòng
Ngày thường dòng Kiến Giang hiền hòa soi bóng những bờ tre, bãi
ngô hay các mái nhà trĩu nặng hương lúa. Có những thời điểm dòng sông bỗng thức
dậy, cuộn trào và xao động theo nhịp mái chèo. Sông chảy theo tiếng trống hội,
thảng thốt từ phía Mũi Viết. Cờ đỏ tung bay hai bờ quyện tiếng gọi nhau í ới,
thúc giục động viên trai bơi, gái đua. Sông rộng hơn bởi nhịp mõ và tiếng hò
reo vang vọng dội về. Nhưng hơn tất cả, trong những ngày mùa thu lịch sử, dòng
sông còn chảy bằng tình yêu làng, bằng sức vóc, sự nhẫn nại cùng niềm kiêu hãnh
đua bơi của người Lệ Thủy.
Sáng Quốc khánh, trên dòng Kiến Giang, tám chiếc đò nữ bước vào
cuộc đua so chèo. Các con đò nhỏ nhắn vốn khiêm nhường, lặng nơi bến quê bỗng
trở nên lộng lẫy dưới nắng sớm. Những người phụ nữ vốn quen với căn bếp, thửa
ruộng, chợ quê, hay những lo toan sinh kế... bước xuống thuyền, tay cầm mái
chèo, trở thành những nữ binh thực thụ trên sông nước. Họ không còn là cổ động
viên hăng hái, dõi mắt nhìn theo thuyền đua của làng như mọi lần. Họ hòa vào
dòng nước và trở thành người làm nên nhịp điệu của dòng sông mùa lễ hội.
Sau
các vòng nước cuộn xoáy, trào bọt trắng xóa dưới hàng trăm mái chèo nhịp nhàng,
ba đội thuyền đua được xướng lên kiêu hãnh trên bục vinh quang: Tuy Lộc giải Nhất,
Phú Thọ giải Nhì, An Xá giải Ba. Để có thành tích này, các chị phải chèo thuyền
hơn 2 giờ đồng hồ trên sông với tình yêu cùng mồ hôi hòa vào dòng nước để ngày
hội quê hương thêm rực rỡ.
Ở vị trí chèo lái của đội Tuy Lộc, chị Hoàng Thị Hiệp đầy bản
lĩnh với ánh mắt kiên định dõi chặt từng luồng nước. Đôi tay chai rát qua bao
ngày luyện tập siết chặt thân chèo gỗ, dáng điệu vừa uyển chuyển vừa dứt khoát
theo từng nhịp sóng cuộn. Chính sự vững vàng và quyết đoán ấy đã giữ nhịp cho cả
con đò, dẫn dắt đội nữ Tuy Lộc rẽ sóng tiến phăng phăng về vị trí dẫn đầu.
Tuy Lộc là tên tuổi quá quen thuộc trên bản đồ bơi đua Lệ Thủy.
Ở đó, tiếng trống hội dường như đã thấm vào thớ thịt của những đứa trẻ từ khi
còn nằm trong nôi. Mỗi mùa Quốc khánh trở về, thôn Tuy Lộc lại rộn ràng âm sắc
rất riêng. Tiếng reo hò từ các bến sông quê, tiếng trống hội, tiếng chiêng la dồn
dập, những đoàn người chạy theo đò đua, đò bơi tưởng như bất tận. Năm 2026,
thôn Tuy Lộc đứng ở vị trí cao nhất ở nội dung thuyền đua nữ. Sau lá cờ Nhất là
những tháng ngày miệt mài tập luyện không quản nắng cháy, da đen. Những đôi vai
nhức mỏi, bàn tay chai sần, rát buốt vì ma sát với thân chèo gỗ vẫn không làm
các chị nao núng. Gần một tháng tập luyện dưới sông là chừng ấy thời gian các
chị vừa chu toàn công việc gia đình, ruộng đồng cùng những lo toan không tên, vừa
cố gắng mang lại niềm vui cho cả làng.
Người phụ nữ Lệ Thủy vốn quen gánh vác chuyện gia đình, việc
mùa màng cùng với nắng mưa dãi dầu. Đến tháng 8, tháng 9, họ còn gánh thêm mưa
lũ trắng trời với biết bao buồn vui đời sống. Ngày xuống đò, họ gánh thêm niềm
tự hào của làng. Không ồn ào, không khoa trương, nhưng khi đã đứng vào hàng
chèo, họ biết phải chèo thế nào để chiếc đò của làng mình vươn lên phía trước.
Nhìn đò nữ Tuy Lộc tăng tốc mới thấy hết vẻ đẹp của sự đồng
lòng, đồng sức. Không một mái chầm chậm lại, không một nhịp nào chênh khỏi nhịp
chung. Không ai chèo cho riêng mình. Người này phải nghe tiếng chèo, nhịp phách
của người kia, giữ hơi thở, giữ sức và biết đặt cái tôi xuống để hòa vào nhịp
nước. Trên con sông ấy, những người đàn bà quê tôi dường như đã thuộc lòng bài
học đất mẹ Lệ Thủy truyền lại qua bao đời, muốn có vị thứ, muốn đi trước thì tất
cả phải cùng đi, cùng cố gắng.
Đua nữ thôn Tuy Lộc đã đi như thế. Một con đò nhỏ, đằng sau là
sức mạnh của cả làng. Người lo tập luyện, người lo hậu cần, người đứng bên bờ
dõi theo từng vòng đi mỗi ngày. Đặc biệt, những người con xa quê, sáng Quốc
khánh cũng tìm một màn hình để nhìn về sông mẹ Kiến Giang. Với người Lệ Thủy,
bơi đua chưa hẳn là chuyện thắng thua. Đó còn là ngày trở về. Trở về với làng,
với dòng sông tuổi thơ, với những miền ký ức tưởng đã xa mà chỉ cần nghe tiếng
mõ, tiếng sênh lại ùa về nguyên vẹn.
Tuy Lộc đứng đầu bảng nữ. Nhưng có lẽ, điều đẹp nhất không nằm ở
danh hiệu, mà ở chỗ các chị đã bước xuống dòng sông với một tư thế vừa dịu dàng
vừa quyết liệt, vừa mềm mại vừa mạnh mẽ. Họ chèo như thể phía trước không chỉ
là vạch đích, mà còn là danh dự, niềm tin của làng đã trao gửi.
Nếu Tuy Lộc làm dòng
sông dậy sóng, thì Phú Thọ lại khiến người ta nhớ đến bởi sự bền bỉ. Phú Thọ là
làng quê nằm cuối hạ lưu dòng Kiến Giang có lịch sử thăng trầm và những câu
chuyện nhắc đến nghe như có mùi đất, vị mặn mồ hôi của các bậc tiền nhân. Người
Phú Thọ còn lưu câu thơ: Cháu ơi nước nổi đồng sâu/ Kiếp đời lam lũ dãi dầu nắng
mưa...
Câu thơ nghe đã thấy hình bóng làng quê đi qua giông bão. Nằm ở
cuối dòng sông, đất đai thấp trũng, đồng sâu, mùa mưa về nước nổi mênh mông. Từ
cồn đất hoang, bãi năn lùng sậy lác, tiền nhân Phú Thọ dựng lều, cất nhà, khai
ruộng thành làng. Chính vẻ đẹp gian lao ấy hun đúc nên khí chất Phú Thọ, lầm
lũi, bền bỉ và kiên định.
Mùa bơi 2026, Phú Thọ không chỉ có đò nữ giành giải Nhì, mà đò
nam hạng A cũng đoạt giải Nhì và toàn đoàn giành giải Nhất. Làng quê có mùa hội
lớn. Ở Phú Thọ, bơi đua là việc của cả làng, người già nhớ chuyện xưa, thanh
niên tập luyện, phụ nữ xuống nước, đàn ông trên đường đua, trẻ nhỏ chạy theo bờ
sông, người xa quê hướng về cội nguồn. Tất cả gặp nhau ở niềm tự hào xóm làng.
Những người phụ nữ Phú Thọ đã viết nên trang đẹp cho niềm tự
hào ấy. Giải Nhì nữ chỉ kém giải Nhất khoảng cách ngắn trên mặt sông. Nhưng để
có được nó, họ đi qua chặng đường dài tập luyện và chịu đựng. Sau việc nhà, họ
dành tâm trí cho cuộc chơi sông nước nhiều khó khăn, thử thách. Khoác lên màu
áo của làng, họ chèo cho cha mẹ, cho chồng con, cho người đã khuất và cho những
mùa bơi đua sau.
Phụ nữ Phú Thọ khi xuống đò mang vẻ đẹp mộc mạc, vẫn là bàn tay
nhặt rau cấy lúa, chăm con, đôi vai quang gánh ngày mùa nhưng khi cầm mái chèo
lên, đôi tay ấy có thêm sức mạnh của cộng đồng, truyền thống và ý thức đại diện
quê hương. Vẻ đẹp không phấn son sinh ra từ mồ hôi, nắng gió và tiếng reo khi
đò Phú Thọ cán đích ở vị trí thứ hai.
An Xá, cái tên nhắc lên là nhớ về vùng đất thiêng, quê hương Đại
tướng Võ Nguyên Giáp. Ngôi làng nằm bên dòng Kiến Giang, nơi lịch sử bồi đắp
nhiều lớp phù sa tinh thần. Ở đó, có ngôi nhà lưu niệm của Đại tướng mộc mạc dưới
bóng cây xanh, nơi lưu giữ ký ức về vị tướng huyền thoại đi từ bến sông quê ra
thế giới rồi trở về trong niềm kính yêu của dân tộc. An Xá không chỉ có lịch sử
quá khứ, An Xá còn có hiện tại sống động viết bằng mái chèo của người phụ nữ. Từ
năm 2004 đến nay, đò đua nữ thôn An Xá đã 9 lần đạt giải Nhất, 5 lần đạt giải
Nhì và 5 lần đạt giải Ba. Thành tích có thể thay đổi theo từng năm nhưng truyền
thống và tinh thần của làng thì không hề lay chuyển.
Bơi đua Lệ Thủy không làng nào giữ mãi vị trí cao nhất. Có thắng
có thua, có về trước về sau. Nhưng điều làm nên một làng quê không phải việc
luôn chiến thắng, mà là không bao giờ thôi cố gắng. An Xá làm được điều ấy. Người
phụ nữ trên đò An Xá biết cuộc đua khốc liệt, biết Tuy Lộc giàu truyền thống,
Phú Thọ mạnh nhưng họ vẫn xuống đò, vẫn chèo thuyền và chiến đấu hết mình.
Khi cán đích, họ có quyền ngẩng cao đầu. Chiếc đò An Xá không
chỉ mang tên làng mà chở bao niềm vui của thế hệ đi trước, niềm tự hào quê
hương Đại tướng với tâm nguyện, năm sau cần lắm những tay đua biết tiếp nối.
Những
bông hoa trên sông
Tuy Lộc, Phú Thọ, An Xá, ba cái tên, ba vị trí Nhất, Nhì, Ba.
Nhưng đua nữ Lệ Thủy không chỉ có 3 đội này. Vẻ đẹp người phụ nữ Lệ Thủy hiện
ra rất riêng ở tất cả các đội. Họ không phải khoe vẻ đẹp trước ống kính, bằng sự
trang điểm hay xiêm y. Họ đẹp rực rỡ bằng những giọt mồ hôi đầm đìa khuôn mặt
và tay áo. Họ hấp dẫn, thu hút bởi nghị lực, đôi bàn tay chai sần, bờ vai cuồn
cuộn, ánh mắt nhìn về phía trước và tiếng thúc giục nhau trên đường đua xanh.
Đó là vẻ đẹp nữ tính mềm mại mà không yếu đuối, dịu dàng mà không khuất phục. Họ
vừa chu toàn việc gia đình vừa mang lại niềm vui cho cộng đồng.
Trên đò đua, một người không thể thắng, cả đò cùng thắng. Một
người lệch nhịp, đò chậm lại. Một người hụt hơi, người bên cạnh giữ nhịp. Nghệ
thuật chèo đò được người Lệ Thủy nâng lên thành nghệ thuật sống. Trong gia
đình, người phụ nữ giữ nhịp căn nhà, bữa cơm đoàn viên và yêu thương qua bao
chông chênh cuộc sống. Họ giữ nhịp gia đình và đến lúc giữ nhịp buồn vui cho
làng xóm.
Từ Mũi Viết nhìn xuống, dòng Kiến Giang sáng lên dưới nắng thu.
Ngày thường sông hiền như dải lụa, nhưng ngày hội bỗng thức dậy cuồng nhiệt với
tiếng trống, tiếng người, tiếng mái chầm. Năm 2019, lễ hội bơi đua truyền thống
trên sông Kiến Giang được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sức
sống thật sự của di sản nằm ở chỗ người dân tự nguyện đến với lễ hội. Người
dành cả tháng trời tập luyện, người xa chờ mồng 2 tháng 9 về quê… Di sản nằm
trên dòng Kiến Giang, trong tiếng reo, bàn tay và ký ức truyền qua các thế hệ.
Đặc
biệt, di sản ấy sống khỏe, sống đẹp nhờ các nữ binh giàu sức mạnh nhưng không
thô ráp. Có cạnh tranh nhưng không mất tình làng nghĩa xóm, có quyết liệt nhưng
vẫn duyên dáng. Nhìn nữ vận động viên cúi người theo nhịp chèo, người ta thấy cả
cuộc đua hòa cùng điệu múa rất riêng của người xứ Lệ. Và phía sau mười mấy con
người trên mỗi chiếc đò có giải còn có vô vàn người phụ nữ khác. Những người mẹ,
người vợ, người chị, người em thức khuya dậy sớm chuẩn bị đồ ăn, chăm con cho
người đi tập, đứng bên bờ chờ đò và tiếng hò át cả tiếng thanh la, tiếng trống.
Một lễ hội được làm nên không chỉ bởi người trực tiếp thi đấu
mà bởi hàng nghìn người âm thầm phía sau. Đó là sức mạnh cộng đồng Lệ Thủy
trong ngày Tết Độc lập, trong ngày hàng ngàn đứa con xa quê tìm về. Ngày các
làng nô nức và dòng Kiến Giang trở thành sân khấu lớn nhất của quê hương.
Nhiều lần đứng bên dòng Kiến Giang mùa lễ hội, nhìn những đò nữ,
tôi có cảm giác khó gọi tên. Tôi nhìn thấy bóng dáng bà tôi đi qua chiến tranh,
lũ lụt, mất mùa, nghèo khó bước vào cuộc sống mới. Họ không sinh ra để làm vận
động viên, nhưng khi làng cần, họ bước xuống đò. Cái đẹp nằm ở mái chèo đưa nước,
nhịp chèo nối theo, người hô hò đáp, người mệt thì người bên giữ nhịp. Đời người
giống như con đò theo suốt chặng đường đua, có khúc phẳng êm, có khúc quanh co,
gay cấn. Điều quan trọng không phải là lúc qua đoạn ngoặt trái phải, so kè với
nhau, mà người trên đò giữ nhịp chèo cho nhau, chung lòng hay không. Cuộc đua kết
thúc, các con đò rời đường đua, mái chèo đặt xuống, người phụ nữ bước lên bờ.
Khi tiếng trống hội dần tắt, đò đua được kéo lên bờ, lá cờ mang vinh quang được
treo trong nhà văn hóa thôn.
Buông tay chèo, gác lại vinh quang sông nước, những
tay lái, tay mũi tài hoa như chị Hoàng Thị Hiệp, chị Dương Thị Thới của đội Tuy
Lộc, hay các tay đua nữ kiên cường như chị Dương Thị Vân (thôn Phú Thọ),
chị Nguyễn Thị Năm (thôn Lộc An)... lại “hiện nguyên hình” người phụ nữ gia
đình thuần hậu. Từ những nữ binh rẽ sóng kiêu hãnh trên dòng Kiến Giang, họ
nhanh chóng hòa mình với guồng quay mưu sinh nhọc nhằn. Người miệt mài với công
việc đồng áng nắng sương, người tất bật đi phụ thợ hồ, người băng rừng vượt dốc
đi đập - te (vận chuyển, bóc vỏ keo tràm) để chăm lo cho gia đình. Mồ hôi đẫm ướt
nỗi lo toan cơm áo, họ thuần phác, thản nhiên như chưa từng trải qua những ngày
căng mình thi đấu cho thôn xóm.
Một ngày nào đó, bên dòng Kiến Giang, những đứa trẻ sau này
nghe tiếng trống hội vọng về và hỏi bà: “Bà ơi, ngày xưa bà có từng đi đua
không?”. Người bà có lẽ chỉ cười. Một nụ cười rất khẽ thôi, nhưng trong đôi mắt
đã đi qua bao mùa sông nước, những mùa hội năm nào bỗng sống dậy. Ở đó có tiếng
trống, tiếng reo, có mái chèo khua nước và có những tháng ngày người đàn bà quê
hương đã bước xuống sông, để chèo cùng làng một nhịp trên dòng Kiến Giang xanh.
Kiến Giang vẫn chảy. Những vận động viên đò đua rồi sẽ có lớp
người khác thay thế. Người chèo hôm nay sẽ đứng trên bờ cổ vũ, nhưng mái chèo
thì vẫn còn ở đó. Mái chèo chở bao mùa lễ hội, đánh thức niềm tự hào về một miền
quê đã sinh ra những người đàn bà biết sống, biết yêu và biết cùng nhau vượt
lên phía trước.
N.M.T
