Chúng tôi là những sĩ quan, hạ sĩ quan đã qua trận mạc thời chống Mỹ, chống Pôn Pốt, bảo vệ biên giới phía Bắc. Sau chiến tranh, “súng gươm vứt bỏ”, chúng tôi cầm bút sáng tạo văn thơ, cầm cọ vẽ, cầm máy sáng tác ảnh nghệ thuật, lên sân khấu biểu diễn… Sống vui như bao người, làm việc như bao người, nhưng trong trái tim không thể nguôi ngoai ký ức đồng đội đã nằm xuống hay còn mưu sống góc biển chân trời. Vậy là cùng nhau về những địa chỉ đỏ để tìm kỷ niệm, tìm bóng dáng đồng đội và… tìm lại chính mình.
Ngược Trường Sơn! Con đường huyền thoại mang đầy đủ hình hài trong câu thơ nổi tiếng:
Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước
Mà lòng phơi phới dậy tương lai
Tương lai! Là hôm nay đây, chúng tôi lội về quá khứ. Đất nước mình nhiều rừng lắm biển, dân hiền lành cam chịu nhưng quật cường, giữ nước phải dựa vào rừng, hàng nghìn năm đã vậy và bây giờ vẫn vậy. Cả khi đã có trong tay vũ khí hiện đại vẫn không quên cách đánh du kích thuở xưa vừa đỡ tốn xương máu vừa tiêu diệt được quân thù.
Hiện đại, thô sơ
Của ngày xưa và của bây giờ
Với cách mạng đều là vũ khí
Sân bay và máy bay phản lực chiến đấu là những phương tiện hiện đại. Hãy xem quân ta sử dụng vũ khí hiện đại để đánh du kích như thế nào. Sân bay Khe Gát là một đường băng đất nện chỉ có thể cho máy bay cất cánh mà không thể hạ cánh. Đầu tháng 4 năm 1972, các chiến hạm từ hạm đội 7 của Hải quân Mỹ cứ tiến vào, tự do nã pháo vào đất liền. Phải nhắc cho đối phương biết đất này có chủ. Máy bay được tháo bớt những bộ phận cồng kềnh, bí mật vận chuyển vào sân bay rồi hoàn nguyên, sẵn sàng. Ngày 19/4/1972, trời trong, nắng vàng, như thường lệ chiến hạm Mỹ lại tự do nã pháo. Hai chiếc MiG-17 từ hẻm núi này, cất cánh từ đường băng thô sơ này, bay thấp để tránh ra-đa, ném bom rồi bay ra sân bay Sao Vàng ở Thanh Hóa. Tàu Mê Ghéc trúng bom, khặc khừ lết ra hạm đội. Cái sân bay vô tiền khoáng hậu ấy, hôm nay, khi chúng tôi đến vào một ngày cũng trời trong nắng nhạt 54 năm sau, vẫn bình thản thiu thiu ngủ dưới nắng như một chiến binh, giản dị, không nhiều lời kể câu chuyện cổ tích hơn nửa thế kỷ trước. Đường băng được “cứng” hóa để chống chọi những cơn mưa miền Trung, để khi đất nước có biến nó lại làm cái thiên chức lớn lao là cất cánh cho những con én bạc đánh giặc… kiểu Việt Nam.
Cũng như sân bay Khe Gát, đèo Đá Đẽo, từ khi đường cao tốc Bắc - Nam vận hành, bỗng trở nên vắng lặng như đang chìm vào giấc ngủ thế kỷ như thể hơn 50 năm trước trong nửa cuối thập niên 60 nửa đầu thập niên 70 chưa hề là một “đại công trường khổng lồ” dưới mưa bom bão đạn của hàng nghìn bộ đội công binh, thanh niên xung phong, dân công hỏa tuyến… đảm bảo giao thông cho trùng trùng quân đi như thác đổ. Những binh đoàn hùng mạnh với quân cụ hiện đại trong suốt 10 năm đã tuôn chảy qua đây đêm ngày dưới tầm bom của không lực Hoa Kỳ. Bây giờ liệu có còn ai nhớ? Có đấy! Bát hương trên đài tưởng niệm đèo Đá Đẽo vẫn nhiều chân hương, hoa trên tượng đài vẫn tươi mới như vừa hôm qua, như vừa sáng sớm nay, trước chúng tôi đã có người ngang qua, dừng lại. Và, đây mới là điều kỳ diệu, có rất nhiều những chân hương cắm đầu mẩu thuốc lá. Đó là nén hương không thể lẫn vào ai của những cựu lái xe Trường Sơn, một thói quen của “lính xế” mà năm mươi năm, sáu mươi năm, đâu đó vẫn hiển hiện. Không ai bị lãng quên, không chiến công nào bị lãng quên dù mai sau nữa vật đổi sao dời.
Nhưng, cần nhớ, hôm nay chúng tôi đang đi tìm về, đi ngược lại con đường máu đổ một thời chưa xa.
Mỗi trận đánh đổ mồ hôi và máu
Phải đâu là một cuộc phiêu du
Lại vẫn là dòng thơ một thuở đã khắc vào tim người Việt như khắc dấu mạn thuyền.
Khi có giặc người con trai ra trận
Người con gái trở về nuôi cái cùng con
Nhưng, khi mà đối phương là một gã khổng lồ, thì, có giặc người con gái cũng ra trận với triết lý “Còn cái lai quần cũng đánh”.
Hào sảng là vậy, nhưng đến với Lèn Hà, đến với những linh hồn trinh nữ bất tử đã lấy thân mình giữ cho cánh sóng thông tin nối liền mạch ra tiền tuyến thì cả những trái tim từng qua trận mạc, từng hơn một lần chôn cất đồng đội giữa trận tiền, cũng lặng đi. Lèn Hà, năm 1972, cụm thông tin A69 đóng trong hang lưng chừng vách đá dựng đứng. Hãy hình dung, 69 cửa sóng đang hoạt động liên tục ngày đêm, đảm bảo mạch thông tin cho toàn bộ chiến trường bỗng một ngày bị tấn công. Đó là ngày 2/7/1972, không quân Mỹ đã dội bom, 13 chiến sĩ thông tin ngã xuống cùng một thời khắc. Trong đó có mười cô gái thông tin… Bỗng nhớ một ca từ vang vọng từ thời chống Mỹ: Anh chiến sĩ thông tin, đôi chân hay là đôi cánh? Đôi cánh, đây là cánh sóng. Cứ cảm như 10 nữ chiến sĩ thông tin đang vận hành 69 cửa sóng, hay trong giờ nghỉ hiếm hoi đang chăm vườn rau lá lốt, ngải cứu dưới chân lèn vừa ngâm ca đôi câu quan họ, và sau loạt bom có laser dẫn đường, mười đôi môi thanh tân khép lại, không còn hát nữa. Mười cô gái tuổi xuân thì quê Bắc, sinh trong những năm giữa thập niên 50, nhập ngũ năm 1971 và hy sinh tháng 7 năm 1972. Cho tôi được một lần gọi tên các bạn lên trang viết này. Lớn nhất là Vũ Thị Lan 22 tuổi, quân hàm Trung sĩ. Cao Thị Xuyến 19 tuổi Binh nhất. Bùi Thị Lung 18 tuổi Binh nhất. Bảy bạn gái còn lại đều dưới 18 tuổi, nhập ngũ khi chưa đầy 17, đều quân hàm Binh nhì.
Trẻ nhất Hoàng Thị Liên sinh năm 1956, nhập ngũ 1971, hy sinh ngày 2/7/1972, tròn 16 tuổi. Hoàng Liên - “bông sen vàng” mọc lên từ dòng nước mát lành nơi đất Tổ Hùng Vương (Phú Thọ). Tuổi 15, lệnh động viên nào gọi em vào lính? Đất nước chênh vênh bên bờ sinh tử. Nhân tài vật lực vào hồi cạn kiệt, đấu tranh này là trận cuối cùng. Vậy là, không chỉ thân trai vươn vai thành Phù Đổng mà phận nữ nhi cũng ra tay gánh vác. Đành lòng, ban tuyển quân gọi “vay tuổi” đến… 3 năm. Tám tháng tuổi quân, Liên ngã xuống mãi mãi tuổi 16, mãi mãi binh nhì. Ở tuổi 60 lên lão, nhà mặt phố, có những ngày tôi ngồi lặng trong phòng nhìn ra thấy dòng học sinh trung học cơ sở tuổi 15 đi xe đạp điện, áo dài trắng bay bay mà nhớ về Liên. Tuổi 15, tuổi của học sinh lớp chín, từng bước tới ngày thi tốt nghiệp. Nhưng Liên không còn có dịp cầm giấy bút vào phòng thi. Liên khoác áo lính, ra trận, leo hàng trăm bậc lên lưng chừng Lèn Hà, thao tác 69 cửa nối mạch thông tin ra mặt trận. Và, ngã xuống khi bàn tay bấm phím thông tin thành thạo nhưng chưa hề chạm đến bàn tay một bạn trai nào. Mãi mãi tuổi mười sáu, mãi mãi binh nhì, mãi mãi thanh tân…
Hơn hai trăm năm trước, thi hào Nguyễn Du đã có câu thơ đầy liêu trai tả về bóng dáng mờ ảo của anh linh người con gái có tên Đạm Tiên: Sen vàng lãng đãng như gần như xa. Trưa nay, 23/7/2026, 54 năm lẻ 21 ngày sau giờ khắc các bạn hy sinh, chúng tôi đến đây sao tâm trạng như người có lỗi. Cuộc chiến tàn khốc đã im tiếng súng hơn nửa thế kỷ. Đất nước thanh bình đang vươn vai đứng dậy sánh vai với cường quốc năm châu. Trong một trăm triệu người hưởng độc lập hạnh phúc tràn trề niềm vui hôm nay không có các bạn. Trong chớp nắng soi xuống tán cây dưới chân Lèn Hà, trong tiếng lao xao của gió núi tôi như thấy chiếc võng dưới gốc cây chao nghiêng và bóng em thấp thoáng khe khẽ hát điệu xoan của miền đất Tổ… Mười cô gái thông tin hy sinh trong tuổi trăng tròn, sao nghiệt ngã đến thế, sao tròn trịa đến thế?
Đau đớn thay! Ở Ngã ba Đồng Lộc cũng mười cô gái, cũng tuổi xuân thì, cũng hy sinh trong một thời khắc. Con số mười định mệnh dẫn chúng tôi đến Ngã ba Đồng Lộc, mười thanh niên xung phong.
Ơi những cô con gái đang ngày đêm mở đường
Hỏi em bao nhiêu tuổi mà sức em phi thường
Em không trả lời, chỉ cười tiếng cười con gái vang vọng khắp Trường Sơn. Tiếng Hà Tĩnh nghe buồn cười đáo để. Nhưng hôm nay chúng tôi đến Đồng Lộc không ai cười, không có gió mà hương trên bình hóa ngùn ngụt tưởng như các bạn đang trở về, và hát. Hát rằng: Ơ… lên cao trên núi, mà trông sóng vỗ biển Đông mênh mông đất nước, như nhắn nhủ khó khăn không lùi, mưa nắng gian khổ gió sương không ngại. Bạn thanh niên ta ơi… Vâng, các bạn khó khăn không lùi, mưa nắng gian khổ gió sương không ngại, nhưng, thân gái cha mẹ cho không chống lại được bom đạn sát thương của khoa học chiến tranh. Bom dội xuống, các bạn vươn bộ ngực thanh tân đỡ đạn cho xe ra tiền tuyến và các bạn hy sinh…
Hàng vạn người đã nằm xuống trên những nẻo đường chiến tranh. Hàng chục vạn người khác còn sống trở về mái nhà xưa bươn chải mưu sinh, chăm sóc gia đình và xây dựng quê hương. Những tuyến du lịch miền Trung qua đất Quảng Trị, xe tốc độ cao lăn bánh trên mặt cầu Gianh vạm vỡ, không ai quên một thời hai bến phà Gianh và chính đoạn sông này là một cửa tử. Ròng rã suốt gần một thập niên, tọa độ lửa này không ngớt tiếng bom. Mặt nước này dày đặc thủy lôi, dập dềnh như rều rác. Người ta phải phá thủy lôi bằng “chiến thuật” hoang sơ nhất: Phóng ca nô bạt mạng, kích hoạt ngòi nổ, hy vọng tốc độ nhanh hơn… cái chết. Võ Xuân Khuể đã làm như vậy. Trước khi xuống ca nô, Khuể đứng trước một cái thúng úp gọn, trùm Quốc kỳ, biểu trưng của nấm mồ và nghe đồng đội truy điệu mình. Khuể trở thành anh hùng, sống đến già nhưng hàng nghìn người khác, công nhân, lính công binh, dân quân địa phương, nhân dân đôi bờ tham gia vận tải và những người lính hành quân qua đã nằm lại đất này, chìm xuống mặt nước này cho mạch máu giao thông, cho một chân lý vĩ đại nhất: Độc lập toàn vẹn cho Tổ quốc.
* * *
Điểm cuối của cuộc hành hương, đoàn cựu chiến binh đến với biểu tượng của một thế kỷ và có thể của nhiều thế kỷ, của một dân tộc và có thể của nhiều dân tộc khi mà trên trái đất này vẫn còn những cuộc ra quân đòi quyền được sống tự do: Đại tướng Võ Nguyên Giáp, người anh cả của toàn quân, người con ưu tú của đất Quảng Trị, người học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đại tướng nằm đó “Cuộc trường chinh ngừng nghỉ giữa lưng đèo” thanh thản, mãn nguyện với tâm thức chói lọi một đời làm cách mạng, một đời cầm quân bách chiến bách thắng khiến nhân dân kính trọng khâm phục, khiến đối phương ngả mũ. Kỳ diệu thay, đã 13 năm trôi qua từ khi “Thánh Giáp về quê”, dòng người đến viếng mộ vẫn chưa một ngày thưa đi…
Mang theo nguồn cảm xúc từ quá khứ hào hùng Trường Sơn huyền thoại, kỳ diệu Đá Đẽo, Khe Gát, linh thiêng Lèn Hà, Đồng Lộc và anh linh từ vị Đại tướng Tổng Tư lệnh, đoàn cựu chiến binh - văn nghệ sĩ vào ngày mới, năng lượng mới cho lao động sáng tạo.
N.T.T
