Tết Độc lập bên dòng Kiến Giang

Sáng mồng 2 tháng 9 năm 2026, dù không trực tiếp có mặt bên dòng Kiến Giang như nhiều mùa lễ hội trước, tôi vẫn mở màn hình từ rất sớm để theo dõi chương trình truyền hình trực tiếp (livestream) Lễ hội đua, bơi thuyền truyền thống trên sông Kiến Giang trên nền tảng số của Báo và phát thanh, truyền hình Quảng Trị. Qua những khuôn hình từ trên cao, những góc máy chạy dọc hai bờ sông và âm thanh truyền trực tiếp từ hiện trường, cảm giác quen thuộc của những mùa “Tết Độc lập” năm nào lại ùa về. Vẫn là dòng Kiến Giang ấy, vẫn những chiếc thuyền dài lướt trên mặt nước, vẫn những mái chèo đồng loạt nâng lên khuấy nước, vẫn cờ đỏ sao vàng rợp hai bờ và những lớp người cổ vũ chờ đón từng đoàn thuyền đi qua. Chỉ khác rằng năm nay, thay vì đứng giữa đám đông, nghe tiếng hò reo ngay bên tai và nhìn những con thuyền lướt qua trước mặt, tôi theo dõi lễ hội qua màn hình máy tính. Khoảng cách địa lý dường như được thu ngắn lại bởi công nghệ, và không khí của ngày hội vẫn đủ sức truyền đến người xem.

Những năm trước, mỗi lần có dịp đứng bên sông Kiến Giang vào ngày 2/9, điều để lại trong tôi ấn tượng sâu nhất không chỉ là cuộc tranh tài dưới nước mà chính là không khí trên bờ. Người từ các làng kéo về từ sáng sớm, người lớn tuổi chọn một chỗ quen thuộc để đứng, thanh niên chạy theo thuyền làng mình, trẻ nhỏ ngồi trên vai cha mẹ háo hức nhìn xuống sông. Có đoạn đường tưởng như cả làng cùng đổ ra bờ bến để cổ vũ. Tiếng gọi tên đội thuyền, tiếng mõ, tiếng trống, tiếng hô của đội thuyền và tiếng reo của người xem trộn lẫn thành một thứ âm thanh rất riêng, chỉ cần nghe lại là có thể nhận ra mùa hội Kiến Giang đã về. Qua livestream, những hình ảnh ấy vẫn hiện lên gần như nguyên vẹn, hàng chục nghìn người dân, con em quê hương Lệ Thủy từ khắp mọi miền Tổ quốc cùng đông đảo du khách vẫn tiếp tục tụ hội về hai bên bờ, biến Kiến Giang thành một không gian hội lớn trong ngày Quốc khánh.

Với người Lệ Thủy, ngày mồng 2 tháng 9 từ lâu không chỉ là một ngày lễ lớn của đất nước, đó còn là một ngày đoàn tụ, một cuộc hẹn trở về, một cái tết đặc biệt được gọi bằng cái tên gần gũi “Tết Độc lập”. Người xa quê dù làm ăn, học tập hay công tác ở đâu, nếu có điều kiện vẫn cố gắng thu xếp để trở về. Có người về để xuống thuyền, có người về để cổ vũ cho đội làng, có người chỉ muốn được đứng giữa không khí quen thuộc đã gắn với tuổi thơ mình. Còn những ai không thể trở về như mong muốn thì nay đã có thêm một cách để hướng về quê nhà, đó là mở các thiết bị điện tử, điện thoại hay máy tính và cùng theo dõi từng chặng đua qua sóng trực tiếp.

Trong không khí phấn khởi, tự hào kỷ niệm 81 năm Cách mạng tháng Tám và Quốc khánh nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, UBND xã Lệ Thủy tổ chức Lễ hội đua, bơi thuyền truyền thống trên sông Kiến Giang năm 2026. Năm nay có 21 thuyền bơi nam và 8 thuyền đua nữ với hơn một nghìn vận động viên tham gia tranh tài. Các thuyền bơi nam thi đấu trên cự ly 24 km, các thuyền đua nữ tranh tài ở cự ly 18 km. Phía sau những con số ấy là nhiều ngày tập luyện, chuẩn bị thuyền, tổ chức lực lượng và niềm tự hào của từng cộng đồng dân cư khi có thuyền của làng mình xuống nước.

Khi đồng chí Phan Thanh Cường, Tỉnh ủy viên, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Lệ Thủy đánh hồi trống khai hội, qua màn hình vẫn có thể cảm nhận được khoảnh khắc cả không gian như chuyển sang một nhịp rất riêng. Tiếng trống vang lên, những hàng mái chèo bắt đầu chuyển động, mặt nước tung trắng phía sau từng con thuyền. Những khuôn hình từ trên cao cho thấy rất rõ vẻ đẹp của cuộc đua, các thuyền nối nhau trên dòng sông, hai bên bờ là những dải người kéo dài, cờ Tổ quốc đỏ rực từng đoạn. Không trực tiếp đứng bên sông năm nay, nhưng chính góc nhìn từ camera và flycam lại cho tôi thấy toàn cảnh quy mô của lễ hội theo một cách khác, rộng lớn hơn, đông vui hơn và có sức lan tỏa vượt khỏi phạm vi một địa phương.

Một chiếc thuyền dài chở hàng chục con người, nhưng khi bước vào cuộc đua lại phải vận hành như một cơ thể thống nhất. Người phía trước giữ nhịp, các tay bơi ở giữa dồn sức, những vị trí phía sau vừa chèo vừa điều chỉnh hướng thuyền. Sức mạnh của chiếc thuyền không chỉ nằm ở những cánh tay khỏe mà còn nằm ở khả năng phối hợp. Chỉ một vài nhịp chèo không đều của cá nhân cũng có thể ảnh hưởng đến toàn đội. Hình ảnh ấy từ lâu đã làm nên sức hấp dẫn đặc biệt của đua, bơi thuyền Kiến Giang và cũng gợi nhiều liên tưởng về sức mạnh cộng đồng. Không ai có thể tự mình đưa chiếc thuyền về đích, cũng như một tập thể chỉ thật sự mạnh khi mọi người biết cùng hướng về một mục tiêu.

Điểm đáng chú ý của lễ hội năm nay là không gian ngày hội đã được mở rộng qua các phương tiện truyền thông và nền tảng số. Bên cạnh hàng nghìn người trực tiếp có mặt tại địa phương, đông đảo người dân, con em quê hương Lệ Thủy không có điều kiện trở về vẫn có thể theo dõi những diễn biến quan trọng của lễ hội qua các nền tảng số của Báo và phát thanh, truyền hình Quảng Trị. Chương trình còn được livestream, hòa sóng cùng 22 cơ quan báo chí, phát thanh và truyền hình trên cả nước, góp phần đưa hình ảnh những nhịp chèo trên dòng Kiến Giang lan tỏa rộng rãi đến công chúng ở nhiều tỉnh thành. Đáng chú ý, theo số liệu thống kê hiện tại, chương trình truyền hình trực tiếp “Lễ hội đua, bơi thuyền truyền thống trên sông Kiến Giang” đã thu hút gần 730 nghìn lượt xem, 15 nghìn lượt bình luận và 10 nghìn lượt tương tác. Đây là con số rất ấn tượng đối với một chương trình truyền hình trực tiếp về lễ hội truyền thống ở địa phương, cho thấy sức hấp dẫn đặc biệt của ngày hội Kiến Giang cũng như tình cảm, sự quan tâm sâu đậm của người dân Lệ Thủy, con em xa quê và đông đảo công chúng đối với một di sản văn hóa đã ăn sâu vào đời sống cộng đồng. Những con số ấy đồng thời cho thấy truyền thông số đang mở ra một không gian mới để lễ hội vượt ra khỏi đôi bờ Kiến Giang, góp phần quảng bá rộng rãi hơn hình ảnh quê hương Đại tướng Võ Nguyên Giáp, vùng đất và con người Lệ Thủy nói riêng, tỉnh Quảng Trị nói chung đến với bạn bè trong nước và xa hơn nữa.

Dõi theo lễ hội qua màn hình máy tính, tôi vẫn tìm thấy cảm giác thân thuộc của những mùa từng đứng bên dòng Kiến Giang. Tất nhiên, màn hình không thể thay thế tiếng reo hò ngay bên cạnh, cảm giác hòa mình giữa dòng người hay khoảnh khắc đội thuyền lao qua chỉ cách vài chục mét. Bù lại, công nghệ mang đến một góc nhìn khác, người xem có thể theo dõi nhiều vị trí trên đường đua, quan sát toàn cảnh dòng sông từ trên cao, nhận biết tương quan giữa các đội và cảm nhận rõ hơn quy mô của biển người dọc hai bờ. Đây là những điều khó thấy hết nếu chỉ đứng tại một điểm cố định ven sông.

Quan trọng hơn, livestream đang giúp những người không thể trở về quê do những lý do cá nhân vẫn được tham gia lễ hội theo cách của mình. Một người con Lệ Thủy đang ở Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, hay ở nước ngoài vẫn có thể cùng gia đình mở màn hình từ sáng, chờ chiếc thuyền làng mình xuất hiện và theo dõi từng diễn biến. Người ở quê gọi điện cho người ở xa, người ở xa bình luận trên mạng xã hội, hình ảnh và video liên tục được chia sẻ. Không gian lễ hội vì vậy không còn giới hạn trong vài chục kilômét dọc Kiến Giang, mà còn được nối dài bằng sóng truyền hình, internet và mạng xã hội.

Đây là một phương thức phù hợp trong câu chuyện bảo tồn và phát huy giá trị di sản, đó là công nghệ đồng hành cùng giá trị di sản văn hóa truyền thống. Một khuôn hình flycam cho thấy những chiếc thuyền dài đang rẽ nước giữa hai bờ kín người xem có sức lan tỏa rất lớn. Một đoạn video ngắn về hàng chục mái chèo cùng bổ xuống mặt sông, phía sau là cờ đỏ sao vàng và tiếng reo hò, có thể tiếp cận nhiều lượt người xem qua các nền tảng số. Chính từ những hình ảnh ấy, Lệ Thủy và Quảng Trị được quảng bá bằng một thứ ngôn ngữ trực quan, giàu cảm xúc hơn nhiều lời giới thiệu thông thường.

Ở góc độ truyền thông, nên chăng những mùa hội tới cần có thêm những góc máy thật sự “độc”, “lạ” để đưa người xem đến gần hơn với nhịp sống của cuộc đua? Bên cạnh các máy quay cố định ven bờ và flycam từ trên cao, có thể nghiên cứu gắn camera hành trình ở đầu mũi thuyền, giữa thân thuyền hoặc một số vị trí phù hợp, bảo đảm an toàn và không ảnh hưởng đến vận động viên. Khi ấy, người xem qua truyền hình hay livestream không chỉ nhìn những chiếc thuyền từ bên ngoài mà còn có cảm giác như đang cùng ngồi trên thuyền, nghe tiếng mái chèo quẫy nước, cảm nhận từng cú tăng tốc, từng nhịp thân thuyền chao theo sóng và sự phối hợp căng sức của hàng chục tay chèo. Những khuôn hình trực diện, giàu chuyển động như vậy sẽ tạo thêm cảm xúc, giúp khán giả hòa mình vào cuộc đua mà góc máy trên bờ hay từ trên cao khó có thể mang lại. Công nghệ khi đó không chỉ giúp người ở xa “xem” lễ hội, mà còn giúp họ có cảm giác như được ở trong cuộc đua, hòa cùng nhịp chèo và nhịp sóng Kiến Giang.

Lễ hội đua, bơi thuyền truyền thống trên sông Kiến Giang có nguồn gốc lâu đời trong đời sống cư dân ven sông. Từ xa xưa, con người ở vùng đất này gắn bó với ruộng đồng, sông nước, vừa hưởng lợi từ phù sa, nguồn nước, thủy sản và giao thông, vừa phải thường xuyên đối mặt với mưa lũ, thiên tai. Trong môi trường ấy, chèo thuyền, đi sông không chỉ là kỹ năng lao động mà còn là khả năng sinh tồn. Những cuộc bơi, đua dần hình thành trong đời sống cộng đồng, gắn với mong ước cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, cuộc sống yên bình. Trải qua thời gian, hoạt động ấy trở thành dịp để các làng giao lưu, tranh tài và thể hiện sức mạnh đoàn kết.

Sau mùa thu độc lập năm 1945, hội bơi, đua trên Kiến Giang được gắn với ngày Quốc khánh 2/9 và dần trở thành một nét văn hóa đặc biệt của người Lệ Thủy. Chính sự hòa quyện giữa tín ngưỡng cầu mùa của cư dân nông nghiệp với niềm vui độc lập đã tạo cho lễ hội một tầng ý nghĩa khác biệt. Nếu những mái chèo thuở xa xưa xuống nước với mong ước một năm thuận hòa thì những mùa hội sau Cách mạng tháng Tám còn mang thêm niềm tự hào về đất nước, về quê hương đổi thay, phát triển từng ngày.

Vì vậy, ý nghĩa của lễ hội không thể chỉ được nhìn ở góc độ một hoạt động thể thao, mà còn là dịp ôn lại truyền thống lịch sử, giáo dục đạo đức cách mạng, bồi đắp tình yêu quê hương, đất nước và niềm tự hào dân tộc. Lễ hội còn góp phần phát huy sức mạnh khối đại đoàn kết toàn dân bởi phía sau mỗi chiếc thuyền không chỉ có những vận động viên trực tiếp cầm chèo, mà còn là những người sửa thuyền, chuẩn bị hậu cần, tổ chức tập luyện, những gia đình có con em tham gia, người dân góp công, góp sức và cả cộng đồng cùng hướng về lễ hội, làng quê. Ngoài ra, lễ hội còn có ý nghĩa rất thiết thực trong việc tiếp tục đẩy mạnh cuộc vận động “Toàn dân rèn luyện thân thể theo gương Bác Hồ vĩ đại”. Ở đường đua dài 18 km hay 24 km đều đòi hỏi vận động viên phải có sức khỏe, sức bền và quá trình tập luyện nghiêm túc. Một đội thuyền muốn phối hợp tốt cần nhiều ngày cùng tập, cùng điều chỉnh nhịp, cùng hình thành sự ăn ý. Qua đó, lễ hội trở thành động lực thúc đẩy phong trào thể dục thể thao trong cộng đồng, nhất là ở các làng ven sông.

Năm 2019, Lễ hội đua, bơi thuyền truyền thống trên sông Kiến Giang được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Danh hiệu ấy là niềm tự hào nhưng đồng thời cũng đặt ra trách nhiệm lớn trong bảo tồn, bởi bảo tồn một di sản sống không thể chỉ dừng lại ở việc duy trì ngày hội hằng năm, mà còn cần được gìn giữ tri thức liên quan đến thuyền và kỹ thuật bơi, đua; tập quán văn hóa của từng cộng đồng; ký ức của các thế hệ trai bơi, gái đua; những quy tắc ứng xử và tinh thần đoàn kết làm nên giá trị văn hóa của lễ hội.

Khi nhìn những lá cờ Tổ quốc trải dài dọc hai bờ Kiến Giang và những chiếc thuyền đồng loạt tiến về phía trước qua livestream, tôi lại nhớ đến cảm giác từng có khi trực tiếp đứng bên sông những năm trước. Giữa không gian ấy, khái niệm đoàn kết không còn là một điều trừu tượng, mà hiện hữu bằng hình ảnh rất cụ thể. Một chiếc thuyền chỉ tiến nhanh khi những mái chèo cùng nhịp, một cộng đồng chỉ mạnh khi biết đồng lòng. Có lẽ đó cũng là một trong những giá trị đẹp nhất mà lễ hội truyền lại cho người xem, nhất là thế hệ trẻ.

Tuy nhiên, muốn lễ hội vươn xa thì bên cạnh những điều đáng tự hào cũng cần thẳng thắn nhìn vào những điều chưa đẹp. Đua thuyền cần sự quyết liệt, thi đấu thể thao khó tránh khỏi những va chạm, cạnh tranh và cả những thời điểm căng thẳng. Nhưng quyết liệt không đồng nghĩa với xung đột trên đường đua, mái chèo sinh ra để đưa chiếc thuyền tiến về phía trước, không phải trở thành công cụ giải quyết mâu thuẫn. Nhất là khi lễ hội ngày nay được truyền hình trực tiếp, và mạng xã hội lan tỏa thông tin nhanh chóng trên nhiều nền tảng số, mọi hành vi xảy ra trên đường đua gần như lập tức trở thành một phần hình ảnh của lễ hội trước công chúng. Vì thế một sự việc chỉ diễn ra trong vài phút cũng có thể ảnh hưởng đến công sức vun đắp, gìn giữ hình ảnh lễ hội của nhiều thế hệ.

Tại lượt bơi vòng bảng sáng ngày 30 tháng 8, khi các đội đang tăng tốc tranh tài trên sông Kiến Giang đã xảy ra xô xát giữa một số vận động viên của hai thuyền bơi nam Văn Xá và Lộc Hạ. Hình ảnh một số người sử dụng mái chèo trong lúc xô xát nhanh chóng lan truyền trên mạng xã hội. Ngay sau đó, Ban tổ chức đã xử lý khá nghiêm khắc khi hủy toàn bộ thành tích thi đấu của hai đội trong lượt bơi này, tước quyền thi đấu đối với 6 vận động viên liên quan và điều chỉnh thứ hạng các đội phía sau theo kết quả thi đấu. Cách xử lý kịp thời thể hiện sự nghiêm minh của điều lệ giải, đồng thời khẳng định yêu cầu giữ gìn tinh thần thể thao, đoàn kết và những giá trị văn hóa tốt đẹp của một lễ hội đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Từ cách xử lý đó, điều cần thiết trong những mùa hội tiếp theo là tiếp tục cụ thể hóa và chuẩn hóa chế tài mạnh hơn, bảo đảm tính thống nhất, minh bạch và đủ sức răn đe. Với các hành vi cố tình gây gổ, đánh nhau hoặc sử dụng mái chèo, dụng cụ thi đấu để tấn công người khác, ngoài việc xử lý thành tích tại mùa giải đang diễn ra, tùy tính chất và mức độ vi phạm có thể xem xét đình chỉ cá nhân trong một hoặc nhiều mùa tiếp theo; trường hợp vi phạm nghiêm trọng, có tính tập thể hoặc tái diễn, trách nhiệm cũng cần được xem xét đối với cả đội tham dự. Nếu có dấu hiệu vi phạm pháp luật, vụ việc cần được chuyển cơ quan có thẩm quyền xử lý theo quy định. Giữ nghiêm kỷ cương trên đường đua cũng chính là một cách bảo vệ hình ảnh, uy tín và những giá trị tốt đẹp của lễ hội.

Nhưng để lễ hội thực sự được nâng tầm, câu chuyện không chỉ dừng lại ở việc tổ chức một cuộc đua an toàn, văn minh và hấp dẫn trong sáng 2/9, mà còn cần có cái nhìn tổng thể xa hơn, cần nhìn lễ hội như một chuỗi hoạt động văn hóa - du lịch có chiều sâu. Những ngày trước chính hội hoàn toàn có thể trở thành khoảng thời gian hấp dẫn đối với du khách, đó là xem các đội tập luyện, tìm hiểu kỹ thuật đóng thuyền, nghe những thế hệ vận động viên kỳ cựu kể chuyện về các mùa đua, thưởng thức Hò khoan Lệ Thủy, trải nghiệm ẩm thực, sản phẩm OCOP và tham quan các địa chỉ văn hóa, lịch sử trên quê hương Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Khi ấy, du khách đến Lệ Thủy không chỉ để xem một cuộc đua rồi rời đi, mà có thể ở lại lâu hơn, hiểu sâu hơn về vùng đất, con người và những giá trị văn hóa đặc sắc của Quảng Trị.

Một nhiệm vụ khác địa phương cần quan tâm là số hóa di sản. Mỗi làng đang lưu giữ những kho ký ức riêng về lễ hội, đó là những tay chèo nổi tiếng, các đội thuyền từng giành thành tích cao, nghệ nhân đóng thuyền, những câu hò dân dã, những cuộc đua đáng nhớ, những bức ảnh cũ… nếu không được sưu tầm và lưu trữ, rất nhiều tư liệu có thể mất đi cùng thời gian. Một ngân hàng dữ liệu số về lễ hội Kiến Giang, gồm hình ảnh, video, lời kể nhân chứng, lịch sử các đội, bản đồ đường đua và kết quả qua các năm, sẽ là nguồn tư liệu quý cho việc bảo tồn, nghiên cứu và quảng bá. Từ những dữ liệu đó có thể tiến tới xây dựng không gian triển lãm số, bảo tàng 3D hoặc trải nghiệm thực tế ảo về lễ hội. Việc năm nay có thể ở cách xa Kiến Giang, mà tôi vẫn theo dõi được toàn bộ diễn biến qua livestream cho thấy khoảng cách giữa không gian thật và không gian số đang ngày càng được thu hẹp. Nếu công nghệ được đầu tư bài bản, một người chưa từng đến Lệ Thủy vẫn có thể tìm hiểu cấu tạo chiếc thuyền, vị trí của từng tay bơi, hành trình 24 km trên sông và những lớp tầng lịch sử lễ hội. Công nghệ khi ấy không thay thế di sản thật mà trở thành một cánh cửa đưa công chúng đến gần với di sản văn hóa hơn.

Khi chương trình truyền hình trực tiếp dần về những chặng cuối, tôi vẫn có cảm giác quen thuộc như những mùa đứng trực tiếp ven Kiến Giang, hồi hộp theo từng lần đổi vị trí của các thuyền, vui theo tiếng reo của khán giả. Điều đó cho thấy sức hấp dẫn của lễ hội không chỉ đến từ việc người xem đang đứng ở đâu, mà đến từ ký ức, từ tình cảm với vùng đất và từ không khí cộng đồng mà lễ hội tạo nên.

Tất nhiên, xem qua livestream không thể thay thế hoàn toàn trải nghiệm thực tế, không có màn hình nào truyền được hết cái nắng trên mặt sông, hơi nước, tiếng người đứng sát bên mình hay cảm giác cả đám đông cùng reo vang khi “thuyền nhà” bất ngờ vượt đối thủ. Nhưng qua những khuôn hình được truyền đi trực tiếp, sức sống của lễ hội vẫn hiện lên gần như nguyên vẹn, vẫn dòng người chen kín hai bờ, những chiếc thuyền lao vun vút, những mái chèo cùng nhịp, cờ đỏ rực tung bay trong gió và niềm vui ánh lên trên từng gương mặt. Chính công nghệ đã mở ra cho lễ hội một không gian sống mới, không chỉ hiện hữu trên dòng Kiến Giang mà còn lan tỏa qua truyền hình, điện thoại, mạng xã hội và những cuộc trò chuyện của người Lệ Thủy ở xa quê. Trong kỷ nguyên số, Kiến Giang vì thế không còn chỉ là cuộc hẹn của những người đang có mặt bên dòng sông. Dù cách quê nhà hàng trăm hay hàng nghìn kilômét, những người con Lệ Thủy vẫn có thể dõi theo từng nhịp chèo, từng cú bứt phá, cùng hồi hộp, cùng reo vui và cùng sống trong không khí ngày hội quê hương. Công nghệ đã thu ngắn khoảng cách địa lý, nhưng điều thực sự níu giữ bao người cùng hướng về Kiến Giang vẫn là một tình cảm rất đỗi thân thuộc, bền bỉ qua năm tháng, đó là tình quê.

Và rồi đến hẹn lại lên, tháng Tám đi qua, Quốc khánh lại về, những chiếc thuyền lại được hạ thủy, dòng Kiến Giang lại rộn ràng tiếng trống, tiếng hò và những nhịp chèo lướt sóng. Đó là cuộc trở về với quê hương Đại tướng Võ Nguyên Giáp, với những mái chèo được trao truyền qua bao thế hệ, với ký ức cộng đồng và niềm tự hào về một di sản được gìn giữ bằng chính tình yêu của người dân. Hơn hết, đó là cuộc trở về với một ngày đã in sâu trong tâm thức người Lệ Thủy, một ngày mà dù đi đâu, về đâu, mỗi độ thu sang lòng người vẫn hướng về quê nhà và dòng Kiến Giang thân thuộc, ngày Tết Độc lập.

T.L