Nhà triết học Cicero từng nói: “Lòng biết ơn không chỉ là đức hạnh
cao quý nhất, mà còn là khởi nguồn của mọi đức hạnh khác”. Tôi nhận thức rằng,
các hoạt động “Theo dấu chân 100 năm cà phê Khe Sanh” cũng là dịp để tỏ lòng biết
ơn những con người đã dành tâm huyết, nặng lòng với cây cà phê ngót 100 năm đã
qua và nhân lên mọi đức hạnh cho tương lai phía trước. Nhận lời tham gia một
công việc vừa sức mình và hết sức ý nghĩa của bạn đồng nghiệp, những tư liệu về
cây cà phê Khe Sanh từ những ngày làm phóng viên của tôi đã có dịp gom góp lại.
Đã lâu không viết lách, tôi cứ để các câu chuyện cũ, mới chắp nhặt dông dài ra
đây như những mảnh ký ức tươi đẹp…
Hai mươi hai năm về trước, tôi có dịp đưa người cựu binh già trở
lại Khe Sanh. Hồi đó đã ra giêng, đất trời vẫn đang rét ngọt. Ngồi trong quán
cà phê trước một khách sạn lớn ở Khe Sanh, mây núi quyện với hương cà phê quấn
quýt, cả không gian như một bức tranh thủy mặc sống động. Ở Quảng Trị, không
nơi nào như Khe Sanh, núi và mây nằm trong lòng phố. Phố ngắn và dốc, đi chưa hết
cái âm thanh ồn ã đã thấy rừng già nghiêm ngắn trước mặt. Bước chân chưa ra khỏi
rừng già tĩnh mịch, đã thấy sức nóng của sự hội nhập quốc tế trên tuyến đường
xuyên Á cuồn cuộn, náo nhiệt, khẩn trương, gấp rút.
Cũng
vào thời điểm như lúc bấy giờ, mấy mươi năm về trước, bộ đội vào chiến dịch,
hơi đá cuộn lên từ núi rừng trùng điệp, trong đội hình, cách nhau dăm ba thước
đã không nhìn thấy. Lăn lộn với chiến trường miền tây Quảng Trị đã lâu, bộ đội
ta rút ra một kinh nghiệm hành quân rất lãng mạn. Xác định điểm tập kết xong, cứ
nhằm hướng mùi hoa cà phê đang tỏa ra mà hành tiến, thế nào rồi cũng sẽ áp sát
được ngoại vi Khe Sanh, chuẩn bị chiến trường, nắm lấy thắt lưng địch mà vây, lấn,
đánh, phá, bức rút, vu hồi…
Dường
như cảnh sắc Khe Sanh đã chạm được vào vùng ký ức xưa cũ, khơi dậy trong ông những
xúc cảm mãnh liệt, nên chi người cựu binh già đã kéo tôi gần lại, cật vấn: “Anh
có hỏi tôi lý do vì sao đôi ba năm gần đây, năm nào cũng vào thăm lại Khe Sanh
ư? Sao mỗi con suối, ngọn đồi nơi đây, tôi biết tường tận như quê nhà của tôi
ngoài Bắc? Cả cách làm bánh sắn, nấu canh mít xanh, lá lốt với cá nguồn? Cả cái
cách nói ra suy nghĩ của mình thật thà như đếm? Chính cái tình người thủy
chung, son sắt và nghĩa khí thiên lương, bất khuất của bà con dân tộc Vân Kiều,
Pa Kô mang họ Bác Hồ nơi miền tây Quảng Trị đã khiến chúng tôi tin yêu, cảm phục.
Tôi là lính pháo binh Trung đoàn 675. Cuối năm 1966, Trung ương
Đảng quyết định mở một mặt trận mới ở Trị Thiên - Mặt trận đường số 9, với mục
đích thu hút và giam chân một bộ phận sinh lực quan trọng của địch, nhằm chia lửa
với các chiến trường phía Nam. Lúc này, các chiến sĩ đoàn pháo binh 675 chúng
tôi rất nóng lòng chờ lệnh lên đường đánh giặc. Thời cơ đó đã đến. Tháng 10 năm
1967, toàn bộ đội hình của Trung đoàn được lệnh rút khỏi địa bàn vùng Nam Hà,
Thanh Hóa, tập trung ở Hòa Bình nhận nhiệm vụ mới. Tại đây, Trung đoàn được
trang bị pháo D-74 và các khí tài hiện đại, sẵn sàng lên đường.
“Đi gọn, đến đủ, bí mật, an toàn, đúng thời gian quy định” là
những yêu cầu của cuộc hành quân được đề ra trong Nghị quyết Đảng ủy Trung đoàn
tháng 11 năm 1967. Rời Hòa Bình, đội hình xe pháo của Trung đoàn lần lượt vượt
dốc Cun qua Nho Quan, Thạch Thành, Yên Định, Triệu Sơn (Thanh Hóa) vào Nghệ An,
Hà Tĩnh, Quảng Bình, vượt ngầm Sê Băng Hiêng, áp sát Khe Sanh, ém quân đúng thời
gian quy định. Từ đây, trong suốt 170 ngày đêm chiến đấu liên tục, Trung đoàn
675 chúng tôi đã đánh 207 trận vào 95 mục tiêu, lập được nhiều chiến công hiển
hách. Trung đoàn đã trút bão lửa liên tục suốt một dải hệ thống tiền đồn của địch
bố phòng nơi miền tây Quảng Trị, gây cho kẻ thù bao nỗi kinh hoàng. Đặc biệt
sau trận đánh Làng Vây, đồng chí Cao Văn Khánh, Tư lệnh Mặt trận đã gửi điện
khen: “Pháo binh đã đánh một trận hiệp đồng rất đẹp, đánh rất mãnh liệt, tạo điều
kiện cho bộ binh và xe tăng ta hoàn thành nhiệm vụ”. Chiến thắng Làng Vây còn mở
đầu cho một thời kỳ đánh hiệp đồng quy mô lớn giữa bộ binh, pháo binh, xe tăng…
của quân đội ta trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước, góp phần cùng quân và dân
ta lập nên chiến công vang dội: Chiến thắng Khe Sanh, giải phóng Hướng Hóa ngày
9/7/1968...”.
Vẫn chưa dứt khỏi dòng hồi tưởng, người cựu binh già trầm ngâm:
“Áp sát Khe Sanh những năm bom đạn ngút trời, rất nhiều lần đội hình Trung đoàn
ém quân giữa vườn cà phê đang kỳ ra hoa, thơm ngát những triền đồi. Lệnh:
“Không được dùng cành lá cây cà phê để ngụy trang; không được đụng vào cây cà
phê mùa ra hoa, kết trái...”. Cánh lính trẻ miễn cưỡng chấp hành nhưng vẫn lấn
cấn trong lòng với bao câu hỏi, sao chỉ huy ưu ái với loại cây có tên là cà phê
đến vậy. Nó cũng chỉ là một loại cây thân cứng, mọc lan man giữa lau lách, cỏ dại,
trái già đanh như hạt sỏi, không ăn được. Từ ruộng đồng, làng mạc quê kiểng vào
thẳng chiến trường, trong rất nhiều chàng lính trẻ, sức vóc ăn no vác nặng, hồn
nhiên như đất, một số anh chưa từng biết đến hương vị một ly cà phê quyến rũ
như thế nào, nhưng “quân lệnh như sơn”, nên lính ta cứ nhằm sim, mua, dành
dành, dẻ rừng... chặt tới để ngụy trang cho xe, pháo là yên tâm nhất, chừa cây
cà phê lại đấy. Qua thời gian, với độ lùi hơn nửa thế kỷ, bây giờ cầm trên tay
cốc cà phê Khe Sanh sóng sánh hương đất, hương đời, nghĩ lại một “mệnh lệnh kỳ
lạ” thời đó, mới thấy hết tầm nhìn cho mai sau của những người lính cách mạng.
Giữa mịt mù bom đạn, sự sống, cái chết chỉ cách nhau trong gang tấc, họ sẵn
sàng hy sinh thân mình nhưng lại hướng suy nghĩ về ngày hòa bình, tìm cách bảo
bọc những mầm cây cà phê như gửi gắm một niềm hy vọng về sự hồi sinh của đất
này...”.
Những mầm cây cà phê mà người lính chiến như ông đã dành biết
bao ưu ái đó có từ khi nào? Không hiểu sao, tôi vẫn cứ tin rằng cuộc đời của
người này, rút cuộc có thể lại là kỷ niệm của người khác. Cách nay gần ba mươi
năm, khi còn là một phóng viên trẻ, tôi đã cất công đi tìm cho mình lời giải về
sự hiện diện cây cà phê trên đất Khe Sanh. Tôi đã đến nơi từng là các đồn điền
người Pháp tại Khe Sanh, cố tìm trong sâu thẳm đất đai, cội cành những cây cà
phê sót lại đứng trầm mặc, cô độc cuối bìa rừng để hình dung ra cái cách mà từ
năm 1926, nhà thực vật người Pháp Poilane đem cây cà phê đầu tiên trồng tại nơi
có khí hậu mát mẻ nhất ở khu vực Quảng Trị này. Từ rất lâu rồi, hàng trăm gốc
cà phê đã được trồng ở đất này và khi thu hoạch, hạt cà phê được đóng bao đã
theo chân người Pháp xuống tàu, vượt biển, được rang xay, chưng cất, tỏa hương
giữa trái tim châu Âu hoa lệ, vĩnh định một chỉ dấu nức tiếng: Cà phê Khe Sanh!
* * *
Năm 2026, cà phê Khe Sanh tròn 100 tuổi. Cột mốc 100 năm càng
được nhân lên nhiều ý nghĩa trọn vẹn khi cà phê Khe Sanh đã tự mình xây đắp nên
một vị thế, đẳng cấp riêng có cho đến hôm nay. Chỉ tính riêng 50 năm trở lại
đây, biên niên sử của đất này luôn khắc ghi nỗ lực của hàng vạn người dân bổ những
nhát cuốc đầu tiên khai hoang, vỡ đất, ươm mầm cây cà phê trên tầng tầng đạn
bom, dây kẽm gai còn sót lại; trong những căn nhà dựng tạm bên sườn đồi, người
trồng cây cà phê phải vật vã với từng cơn sốt rét, đói ăn, thiếu thốn trăm bề
sau ngày quê hương giải phóng và kiên cường xây đắp cuộc sống “đàng hoàng hơn,
to đẹp hơn” bằng chính sức lao động của mình với một niềm tin về tương lai tươi
sáng trên quê hương mới.
Trải qua quá trình phát triển, vùng nguyên liệu cà phê Khe Sanh hiện có quy mô hơn 4.000 ha, tập trung chủ yếu tại các xã Khe Sanh, Hướng Phùng, Tân Lập và A Dơi. Trong đó, cà phê Arabica chiếm tỷ lệ lớn, phù hợp với điều kiện khí hậu cao nguyên và cho chất lượng khác biệt, đặc thù. Điều đáng ghi nhận là những năm gần đây, người dân và các tổ chức sản xuất đã áp dụng nhiều tiến bộ khoa học kỹ thuật vào khâu chăm sóc, thu hái và chế biến, góp phần cải thiện đáng kể chất lượng sản phẩm và tăng tính ổn định cho vùng nguyên liệu.
Đặc biệt, những năm gần đây cà phê Khe Sanh đã tìm lại được vị
thế và khẳng định thương hiệu cà phê chất lượng thơm ngon nhất Việt Nam, vươn
ra thế giới qua ngôi vị quán quân cuộc thi “Cà phê đặc sản Việt Nam” năm 2021
do Hiệp hội Cà phê Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk tổ chức. Năm 2022, cà phê Khe
Sanh lại được Giải Bạc cuộc thi “Coffees Roasted at the Origin” dành cho những
nhà sản xuất và chế biến nhỏ trên thế giới do Tổ chức phi chính phủ AVPA (The
Agency for the Valorization of Agricultural Products) tổ chức tại Paris, Pháp.
Tiếp theo những năm 2023, 2024, 2025, cà phê Arabica Khe Sanh lại được xướng
tên vinh danh ngôi vị quán quân tại cuộc thi “Cà phê đặc sản Việt Nam”.
Chỉ dẫn địa lý “Khe Sanh” cho sản phẩm cà phê Khe Sanh cũng đã
được Cục Sở hữu trí tuệ cấp văn bằng bảo hộ theo Quyết định số 699/QĐ-SHTT ngày
4/11/2025 của Cục Sở hữu trí tuệ. UBND xã Khe Sanh là đơn vị được UBND tỉnh Quảng
Trị giao quyền quản lý chỉ dẫn địa lý. Đây là cơ sở để địa phương đẩy mạnh công
tác quản lý chỉ dẫn địa lý, nâng cao nhận diện thương hiệu, mở rộng thị trường
tiêu thụ, thu hút doanh nghiệp đầu tư và thúc đẩy phát triển sản phẩm theo định
hướng chất lượng cao, phục vụ mục tiêu phát triển bền vững ngành hàng cà phê
Khe Sanh trong giai đoạn tiếp theo. Bà Thái Thị Nga, Chủ tịch UBND xã Khe Sanh
khẳng định: “Việc được cấp Văn bằng bảo hộ Chỉ dẫn địa lý “Cà phê Khe Sanh”
không chỉ khẳng định chất lượng, uy tín của sản phẩm, mà còn mở ra cơ hội quan
trọng để phát triển kinh tế nông nghiệp theo chuỗi giá trị; mở rộng thị trường
trong nước và quốc tế; thu hút đầu tư vào chế biến sâu, nâng cao giá trị gia
tăng của sản phẩm; thúc đẩy du lịch sinh thái - nông nghiệp gắn với văn hóa cà
phê Khe Sanh”.
UBND xã Khe Sanh đã trao giấy chứng nhận quyền sử dụng chỉ dẫn
địa lý “Cà phê Khe Sanh” cho 30 doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ gia đình trồng chế
biến và kinh doanh cà phê trên địa bàn, gắn trách nhiệm chung của chính quyền,
doanh nghiệp và người dân trong việc bảo vệ, gìn giữ và phát triển thương hiệu
“Cà phê Khe Sanh Quảng Trị” trên thị trường.
* * *
Giữa tháng 4 năm nay, tôi sang Mỹ.
Trước
khi qua Mỹ, tôi đã nhờ nhà báo Lâm Chí Công giới thiệu một sản phẩm cà phê Khe
Sanh để làm quà tặng. Và may mắn trong một buổi sáng đẹp trời nơi miền biên ải
Lao Bảo, tôi đã được trò chuyện với Trương Nhật Linh, sinh năm 1975, người chủ
thương hiệu cà phê Huy An Khe Sanh.
Trong những câu chuyện lan man với Linh, tôi phần nào hình dung
ra khát vọng của những người trẻ ở vùng đất Lao Bảo, Khe Sanh trong nỗ lực thay
đổi đời mình bằng hướng lập thân, lập nghiệp từ tiềm năng, thế mạnh của quê
hương. Linh từng tốt nghiệp chuyên ngành quản trị kinh doanh. Trải qua nhiều
công việc khác nhau, cho đến năm 2015 bắt đầu chuyển hướng vào Hướng Phùng mua
đất và năm 2018 tiến hành trồng cà phê với diện tích 5 ha. Từ hạt cà phê trồng
được, Linh bắt tay chế biến để cho ra sản phẩm mang thương hiệu Huy An Khe
Sanh. Linh tặng tôi những hộp cà phê được thiết kế trang nhã, đựng cà phê
nguyên chất, mùi hương rất đượm. Tôi đem theo đến Mỹ, trải qua hơn 20 giờ bay,
xếp lẫn các hộp cà phê Huy An Khe Sanh trong va ly áo quần. Một tuần sau, đi đến
đâu, hương cà phê từ Khe Sanh vẫn còn thoảng trong gió, thơm đến nao lòng.
Một buổi chiều muộn, các bạn trẻ ở bên này bật máy, khoe với
tôi một trailer lấy cảm hứng từ kịch bản mà tôi đã gửi từ trước. Không bất ngờ
vì ý tưởng tôi đã xây dựng và cân nhắc kỹ càng, nhưng khi bắt gặp hình ảnh sống
động trên trailer, tôi đã rất xúc động và ám ảnh.
Bạn có bao giờ được chứng kiến những giọt cà phê được trồng trọt,
chế biến từ Khe Sanh Việt Nam nhỏ những giọt thư nhàn ngay chính giữa lòng Thủ
đô Washington DC hoa lệ chưa? Những giọt cà phê nhỏ xuống trong một buổi sáng
yên bình ở Mỹ lại bị chồng mờ bởi hình ảnh hàng loạt quả bom tấn đầy chết chóc
được thả từ máy bay Mỹ xuống thung lũng Khe Sanh gần 60 năm trước. Đạn bom Mỹ
đã làm cho Khe Sanh trở thành bình địa. Không còn cây cối, không còn sự sống.
Tiếp đó là trên những tờ báo ố màu thời gian, hình ảnh nhiều người lính Mỹ ngửa
mặt lên trời, buông tay bất lực giữa sức tấn công như vũ bão của quân giải
phóng và một dòng trích từ bản tin của Hãng tin Anh Reuters, tường trình từ Khe
Sanh vào ngày 2/7/1968 đã làm xáo động nước Mỹ và thế giới: “Khe Sanh sẽ được
ghi vào lịch sử cuộc chiến tranh của Mỹ ở Việt Nam như là một nơi phải trả với
giá đắt nhất bằng máu...”.
Ám ảnh nhất vẫn là dòng chữ đánh máy gõ nhịp khô khốc trên tờ
giấy pơ luya cũ, hiện dần lên trên trailer mệnh lệnh tuyệt vọng của tướng Mỹ
Abrams: “Rút bỏ Khe Sanh”!
Sau
tất cả những ầm ào đạn bom, toàn cảnh mở ra trước mắt người xem một không gian
bao la, khoáng đạt. Từ trên tầm cao diệu vợi, vùng nguyên liệu cà phê nối Khe
Sanh với Hướng Phùng, Tân Lập, A Dơi rợn ngợp một màu xanh yên bình. Cận cảnh
là gương mặt cô gái Vân Kiều, dù em đã mang khẩu trang kín mít và ướt đẫm bởi mồ
hôi nhưng đôi mắt vẫn ngời lên niềm hạnh phúc. Đôi tay em thoăn thoắt tuốt trái
cà phê xuống tấm bạt trải dài dưới đất. Không có một tiếng động nào khác. Chỉ
có tiếng sột soạt như những giọt mưa rào khi hạt cà phê rơi xuống. Đó là tín hiệu
mùa màng no ấm đang gõ nhịp vào đất đai mà người xem có thể cảm nhận được.
Để nối tiếp những hình ảnh về cà phê Khe Sanh, y hẹn với các bạn
trẻ, tôi đã có một buổi sáng dạo chơi nơi Bức tường Chiến tranh Việt Nam (The
Vietnam War Wall) và thưởng thức cà phê Huy An Khe Sanh ở đó. Bức tường Chiến
tranh Việt Nam hay còn gọi là Đài Tưởng niệm Chiến tranh Việt Nam, nằm trong
Khu tưởng niệm các Cựu chiến binh chiến tranh Việt Nam (Vietnam Veterans
Memorial) tại trung tâm Thủ đô Washington DC. Bức tường làm bằng đá đen hình chữ
V nằm với chiều dài mỗi cạnh khoảng 75 mét, được ghép lại từ 72 tấm đá hoa
cương. Trên bức tường đen có khắc tên của hơn 58.000 người lính Mỹ đã chết hoặc
mất tích trong chiến tranh Việt Nam.
Người quản lý ở đây cho biết, hơn ba thập kỷ kể từ khi được
khánh thành đến nay, Đài tưởng niệm các Cựu chiến binh chiến tranh Việt Nam đã
trở thành một trong những địa điểm được thăm viếng, tham quan nhiều nhất ở Thủ
đô Washington DC. Hằng năm có khoảng 4 triệu lượt người đến đây để biết thêm
về một trong những cuộc chiến tranh kéo dài và bi thương nhất trong lịch sử
nhân loại. Có người khi ra về còn để lại bức thư, tấm ảnh, bài thơ, cả những tấm
huân chương cũ, chiếc ủng lính, hoa tươi, chai rượu đã mở nắp từ khi nào…
Tôi đã tự tay pha một ly cà phê đem từ Khe Sanh và đặt dưới
chân bức tường nơi khắc ghi chi chít tên của những người lính Mỹ chết trận tại
Việt Nam. Tôi không dám chắc nơi tôi đặt ly cà phê có khắc tên ai đã chết trận
tại Khe Sanh, Hướng Hóa, Quảng Trị gần 60 năm trước, nhưng hương cà phê Khe
Sanh thì không cần hộ chiếu, không có biên giới, cứ la đà tỏa ra dịu ngọt trong
một buổi sáng Washington DC có nắng vàng hanh và se se buồn.
Hương cà phê mà tôi mang theo chỉ mong góp vào một chỉ dấu để
cho thấy sự hồi sinh vượt bậc từ vùng đất nơi từng bị bom đạn Mỹ tàn phá nặng nề
trong chiến tranh Việt Nam gần 60 năm trước và nỗ lực vượt qua gian khó để dựng
xây cuộc sống của người và đất Khe Sanh, Hướng Hóa quê hương tôi, bền bỉ qua
nhiều thập kỷ.
Và qua đây, tôi cũng muốn chuyển tải một thông điệp hòa ái từ mảnh
đất mang gương mặt hòa bình, khát vọng hòa bình - mảnh đất Quảng Trị thân yêu của
tôi, gửi đến bạn bè năm châu…
Đ.T.T
