Thắng cảnh lèn Chợ Gát cùng hai mỹ tự Tiên Giới và Ngọc Nữ Lâm Phong

“Hà nhạc sơn xuyên” (河岳山川) là cụm tu từ đối ngẫu quen thuộc trong văn phong cổ, thường được người xưa dùng trong các loại hình văn bia, địa chí, thơ phú..., chỉ cảnh quan sông núi giao hòa, linh khí trời đất, mà ông Thương Tùng đã vận dụng vào bài biên khảo du ký của mình để mô tả một cách trang trọng, sinh động và đầy kính ngưỡng về hình sông thế núi hùng vĩ, ngoạn mục nơi lèn Chợ Gát. Quả đúng như vậy. Làng Phúc Sơn nằm thơ mộng bên dòng chảy Rào Nậy, có cánh đồng làng nhỏ bé, yên bình bao quanh ba phía. Trên thảm xanh bình địa ấy, từ một kiến tạo địa chất thần kỳ nào đó đột ngột khởi lên một ngọn núi đá vôi khổng lồ đơn chiếc mà người dân nơi đây gọi là lèn Chợ Gát, trấn ngữ nơi rìa làng, khiến dòng Rào Nậy chảy đến đây phải gấp gáp uốn khúc đổi hướng, tạo nên một tiết tấu cảnh quan tự nhiên mạnh mẽ và cũng đầy thơ mộng. Đi dọc đường bộ qua cầu, thấy lèn Chợ Gát soi bóng xuống mặt nước Rào Nậy lung linh, còn ngồi thuyền xuôi theo dòng sông lại thấy lèn Chợ Gát như bức tường đá in hình lên nền trời thăm thẳm. Và dù với góc thưởng ngoạn nào thì màu sắc, tạo hình phong phú của đá núi, của quần thể đa dạng sinh học sinh tồn trên đỉnh núi, quyện với sóng nước dập dềnh cũng đều tạo nên cảm giác như ta phút chốc được lạc vào chốn thần tiên nơi hạ giới.

Ngọn lèn ngoài tên Nôm mộc mạc là lèn Chợ Gát⁴ do dân gian định danh sớm nhất có lẽ từ thuở người Việt di dân vào đây khai khẩn, lập làng, lập chợ sinh sống, còn gắn liền với hai mỹ tự trang trọng khác có âm Hán Nôm nghe chữ nghĩa hơn là Tiên Giới và Ngọc Nữ Lâm Phong. Tất cả các danh xưng này của ngọn lèn đều được sử dụng đồng thời trong giao tiếp, trong thư tịch, thân thuộc như nhau cho đến tận ngày nay, ngay tại quê hương của ngọn lèn cũng như trong nhiều cộng đồng người Quảng Bình, Tuyên Hóa (cũ) nơi viễn xứ. Tuy nhiên, trong điều kiện tư liệu hiện nay, chúng tôi chưa tìm thấy tài liệu cổ nào ghi thành văn chữ Hán cho hai danh xưng có âm Hán Nôm Tiên Giới và Ngọc Nữ Lâm Phong của ngọn lèn Chợ Gát này. Và trong các tài liệu khoa học của nhà địa chất - cổ sinh học người Pháp Jacques Fromaget thập niên 1930⁵, cũng không có các địa danh lèn Chợ Gát/Tiên Giới/Ngọc Nữ Lâm Phong, do tài liệu chỉ mô tả vùng địa chất rộng, ít khi ghi chi tiết những địa danh nhỏ cấp làng, hoặc núi đá riêng lẻ. Mặc dù vậy, người ta thấy các danh xưng/mỹ tự có âm Hán Nôm Tiên Giới và Ngọc Nữ Lâm Phong của lèn Chợ Gát từng được văn tự hóa từ năm 1925 trong bài thơ thất ngôn bát cú Lèn Tiên Giới viết bằng chữ quốc ngữ của vị huyện quan sở tại yêu thơ phú bấy giờ là Tri huyện Tuyên Hóa Trần Mạnh Đàn⁶. Và có lẽ đây là tài liệu thành văn thuộc vào hàng sớm nhất chép về hai danh xưng này gắn liền với lèn Chợ Gát:

Tiên Giới lèn này ở Phúc San

“Lâm phong ngọc nữ” thấy dung nhan

Thanh cao trước hết chầu Thiên Khuyết

Trích giáng nay còn ở thế gian.

Trời rạng ngàn năm trăng dọi tỏ

Sóng bao ba phía nước hồi loan.

Ở gần huyện lỵ không xa cách.

Hỏi có tình chi với huyện quan⁷.

Xem xét nội dung, cấu tứ của bài thơ, có thể thấy rằng hai mỹ tự có âm Hán Nôm Tiên Giới và Ngọc Nữ Lâm Phong phải xuất hiện sau danh xưng thuần Việt lèn Chợ Gát và chịu ảnh hưởng trực tiếp từ sự tích Tiên nữ giáng trần xuống ngọn lèn được lưu truyền rộng rãi xưa nay trong khu vực, một kiểu thức huyền thoại hóa địa danh rất phổ biến trong văn hóa cổ truyền Việt Nam. Tích truyện Tiên nữ giáng trần thì rất dài không thể dẫn nguyên văn vào bài viết này, nhưng cũng nên lược hóa lại để có dữ liệu mà cùng suy ngẫm về ngọn lèn đá có đến ba danh xưng rất thú vị này. Tích rằng: Có một chàng tiều phu lên rừng đốn củi, thấy các tiên nữ giáng trần tắm suối, chàng giấu một bộ cánh, rồi lấy nàng tiên mất cánh không thể về trời làm vợ, sinh con. Nước nhà có binh biến, chàng ra trận, tiên nữ ở nhà làm lụng nuôi con. Một hôm, nàng vô tình tìm thấy bộ cánh, cùng lúc đó chồng nàng giải ngũ trở về. Thấu cảm cảnh một chốn đôi quê, Bụt thương tình giúp gia đình nàng đoàn viên trên Thiên đình. Sau một thời gian, thấy các con cháu ở Thiên đình buồn nhớ cố hương, Ngọc Hoàng cho gia đình chàng trở lại hạ giới bằng cách để họ cùng ngồi trên một chiếc thúng lớn, buộc dây dòng xuống đất. Trong thúng cho đặt một chiếc trống và quy ước: khi đến mặt đất, gõ tiếng trống, trên trời sẽ cắt dây, hoàn tất chuyến hồi hương. Tuy nhiên, khi chiếc thúng còn trên cao, gia đình dùng cơm, đứa con vô tình đánh rơi cơm ra mặt trống. Một con quạ bay qua, mổ hạt cơm, phát ra tiếng trống, khiến Thiên đình cắt dây, chiếc thúng cùng gia đình rơi tự do. Phát hiện sai lầm, Thiên đình kịp biến cả gia đình thành khối đá, tránh bị cháy rụi. Khối đá rơi xuống đất, thành lèn Chợ Gát/Tiên Giới/Ngọc Nữ Lâm Phong ngày nay⁸. Theo đó, không khó để nhận ra việc vị huyện quan, nhà thơ Trần Mạnh Đàn với vốn thẩm mỹ Nho học cuối thời Nguyễn đã dựa trên tích truyện Tiên nữ giáng trần của người xưa mà thi vị hóa cảnh đẹp quê hương bằng bài thơ Lèn Tiên Giới. Bằng chứng là dấu vết nội dung tích truyện Tiên nữ giáng trần xuất hiện khá nhiều trong tứ thơ, đặc biệt là qua các điển tích được tác giả sử dụng rải rác trong bài thơ: Thanh cao trước hết chầu Thiên Khuyết/ Trích giáng nay còn ở thế gian, trong đó: Thiên Khuyết 天闕 nghĩa là: cổng trời, cung điện của trời, ý nói: tiên nữ vốn ở cõi trời; Trích giáng 謫降 nghĩa là: xuống trần gian, ý nói: Tiên nữ giáng trần xuống làng Phúc Sơn…

Như vậy, Tiên Giới và Ngọc Nữ Lâm Phong - hai danh xưng phiên âm từ chữ Hán, rõ là do các vị túc nho hay chữ trong vùng sau khi tiếp cận với địa lý cảnh quan lèn Chợ Gát và sự tích dân gian mà diễn giải ra, chữ nghĩa hóa ra cho văn chương thi vị. Tiên Giới (仙界) là một mục từ có trong từ điển Hán Việt, với nghĩa Việt là “cõi tiên, nơi tiên ở”⁹… Còn mỹ tự Ngọc Nữ Lâm Phong là một cụm từ, một ngữ đoạn, không được giải thích trong từ điển như một đơn vị từ vựng, nên việc hiểu theo nghĩa Việt phức tạp hơn nhiều, khi không có nguyên tác chữ Hán đi kèm. Có người giảng “Ngọc Nữ lâm phong” nghĩa là “người đẹp đứng trước gió”, đó là một trong nhiều cách hiểu về cụm từ - ngữ đoạn này. Trong Hán ngữ, rất nhiều trường hợp nếu chỉ dựa vào phiên âm Hán Việt mà không có nguyên tác chữ Hán đi kèm, thật khó để hiểu đúng nghĩa của văn bản. Bởi vì, mỗi từ phiên âm Hán Việt thường có nhiều hơn một chữ Hán được dùng để ghi cho cùng một âm này, và đến lượt mình, mỗi chữ Hán lại có nhiều hơn một nghĩa để thể hiện. Thế nên, không thể mạo muội phản biện các cách hiểu khác nhau về mỹ tự phiên âm Ngọc Nữ Lâm Phong, mà chúng tôi chỉ đưa ra đây cách hiểu của mình để tham góp một điều rằng: chữ nghĩa của người xưa thật phong phú và sâu xa! Chúng tôi cho rằng, từ khóa của phiên âm mỹ tự này là ở âm phong. Trong sách “Hán Việt từ điển” của tác giả Thiều Chửu¹⁰ có thống kê, giảng nghĩa 15 chữ Hán có âm Hán Việt cùng đọc là “phong”, nhưng tự dạng không đồng nhất và mỗi chữ lại mang nhiều nghĩa khác nhau. Theo suy luận của chúng tôi, âm phong trong Ngọc Nữ Lâm Phong có tự dạng 峰, với nghĩa Việt là “ngọn núi”¹¹ do đó, “lâm phong” 臨 峰 nghĩa là “xuống/đến núi”. Vậy “Ngọc nữ lâm phong” 玉女 臨 峰 có nghĩa là: “Tiên nữ xuống/giáng/đến núi (này)”, diễn đạt bị động sẽ là “núi có tiên nữ đến» và tĩnh lược là “Núi Tiên”. Diễn giải theo hướng này là chúng tôi dựa vào cách mà các nho sĩ đặt tên Hán Nôm địa danh lèn Tiên Giới/Ngọc Nữ Lâm Phong (Núi Tiên) dựa trên nội dung câu chuyện cổ tích lưu truyền về một tiên nữ giáng trần xuống núi (lâm phong) và thậm chí tiên nữ đã cùng gia đình hóa thân thành núi. Và trong thi, văn chữ Hán ở Việt Nam cũng có rất nhiều bài thơ của nhiều tác giả dùng chữ “phong” (峰) này để chỉ ngọn núi¹²:

徘徊獨步西峰岭，

遙望南天憶故人。

Bồi hồi độc bộ Tây Phong lĩnh,

Dao vọng Nam thiên ức cố nhân.

(Một mình bồi hồi dạo bước trên đỉnh

núi Tây Phong

Trông về phía trời Nam xa xăm nhớ bạn cũ.)

 [Hồ Chí Minh - Mới ra tù học leo núi]

Hoặc:

橫山一帶接滄溟

萬里孤峰入眼青

Hoành Sơn nhất đái tiếp thương minh

Vạn lý cô phong nhập nhãn thanh

(Dãy Hoành Sơn một dải nối liền biển xanh

Muôn dặm một ngọn núi cao xanh biếc

vào tầm mắt)

[Nguyễn Du: “Hoành Sơn” - Thanh Hiên thi tập]

Từ những dẫn chứng này, chúng tôi liên tưởng đến một ý nghĩa khái quát: Phong (峰) 

thường gắn với một đỉnh núi cụ thể, hình ảnh nhô cao, chót vót, có thể đứng độc lập, lẻ loi như một khối lèn đá. Theo đó, khi đặt tên Hán Nôm địa danh lèn Chợ Gát thành “Ngọc Nữ Lâm Phong” (玉女臨峰) là các vị túc nho tiền bối đã dựa theo tinh thần Hán văn truyền thống vậy.

Dù với cách hiểu nào thì lèn Chợ Gát/Tiên Giới/Ngọc Nữ Lâm Phong ở Phúc Sơn, theo cổ tích đã kể vẫn là nơi tiên nữ thường lui tới, tá túc, hẳn nhiên phải đẹp như chốn bồng lai tiên cảnh, phải linh thiêng tụ khí trời đất khiến Tiên, Phật và người phàm giao hòa sống động. Liên hệ đến câu văn “Sơn bất tại cao, hữu tiên tắc danh”¹³ (Núi không cần cao, có tiên ở là sẽ nổi danh) trong bài minh của Lưu Vũ Tích đã trở thành điển ngữ văn hóa thường dùng để nhắc nhở giá trị không nằm ở hình thức bên ngoài mà ở nội dung bên trong, thì lèn Chợ Gát/Tiên Giới/Ngọc Nữ Lâm Phong còn hơn thế: không chỉ có Tiên về trong truyền thuyết, mà còn có đa dạng sinh học, có cảnh quan, có cộng đồng cư dân cần cù, chất phác, trí tuệ quần tụ xung quanh, sáng tạo nên các giá trị văn hóa làng xã phong phú, nhờ đó mà đã nổi danh như ta từng biết. Mô típ “tiên nữ giáng trần” rồi kết duyên với người phàm, hoặc do quyến luyến cảnh sắc sơn thủy hữu tình nơi trần thế mà không trở lại cõi trời có từ cổ xưa và xuất hiện phổ biến trong kho tàng Folklore Việt Nam. Thế nên, không xa lèn Tiên Giới, ở vùng Tuyên Hóa (cũ) còn có nhiều thắng cảnh khác như Hang Minh Cầm, Hang Tiên… cũng lưu truyền các câu chuyện cổ tích về các tiên nữ giáng trần như vậy, và đó là cách mà tiền nhân huyền thoại hóa các khu rừng già, núi non, sông suối…, những không gian sinh tồn lý tưởng nhưng cũng đầy bất trắc để kính ngưỡng, tôn thờ các nhiên thần, những mong tự nhiên nuôi sống và che chở mình bình yên. Có lẽ do thấy xuất hiện nhiều các truyền thuyết “Tiên nữ giáng trần” trong khu vực mà ông Thương Tùng khi so sánh với các vùng địa linh khác đã có sự liên tưởng thật lãng mạn: “Tuyên Hóa (cũ) thì ngọn Ngọc Nữ Lâm Phong và có nhiều người đẹp mỹ miều”¹⁴. Nhưng chúng ta còn biết rằng, truyền thuyết Tiên nữ giáng trần gắn với cảnh quan lèn Chợ Gát là sản phẩm dân gian do chính cộng đồng cư dân bản địa truyền khẩu sáng tạo ra đã từ lâu đời. Hiện tượng người xưa sáng tạo ra sản phẩm văn nghệ dân gian nhằm huyền thoại hóa các địa danh núi, sông, làng mạc… là mô thức văn hóa phổ biến đương thời, mà truyền thuyết lèn Chợ Gát là một trường hợp trong số đó. Tựu trung lại, đó là cách mà các thế hệ tiền nhân dùng để giải thích nguồn gốc địa hình khi hiểu biết khoa học còn hạn chế, để thiêng hóa không gian cư trú của cộng đồng nhằm bảo vệ tự nhiên và cầu mong được tự nhiên che chở, để gắn kết cộng đồng bằng một ký ức chung cổ tích, dễ ghi nhớ. Từ đó, khi một vùng đất, một cảnh quan sông, núi tự nhiên được thần thoại, truyền thuyết, cổ tích bao phủ bỗng trở nên có hồn cốt, có lai lịch, tồn tại sống động như một sinh thể linh thiêng trong lãnh thổ cộng đồng, góp phần tạo bản sắc văn hóa địa phương. Và đến lượt mình, theo thời gian, các sản phẩm huyền thoại hóa địa danh cảnh quan, núi sông, làng mạc… độc đáo này lại trở thành một phương thức sáng tạo nghệ thuật dân gian đang được bảo tồn với tư cách là giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc.