Nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ với những bản tình ca đi cùng năm tháng

Ngày nay ai cũng có thể hiểu và thông cảm với thái độ dè dặt, cứng rắn của ca sĩ Tân Nhân, bởi thời điểm đó bà đã kết hôn với nhà báo Lê Khánh Căn. Và quan trọng hơn, làm sao một “ca sĩ Việt cộng” nổi danh như Tân Nhân lại có thể giao tiếp thoải mái với một “nhạc sĩ ngụy”! Sau này trong câu chuyện với nhà báo Phan Quang, Tân Nhân kể nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ nhiều lần săn đón để bằng cách nào đó liên hệ được với Tân Nhân, mỗi lần có tin Đoàn Ca múa Việt Nam ra biểu diễn ở nước ngoài, đặc biệt chuyến sang công diễn tại thủ đô Phnôm Pênh. Nhưng Tân Nhân bị đoàn Việt Nam “canh” chặt lắm, và trong thâm tâm Tân Nhân chưa muốn gặp lại Hoàng Thi Thơ trong hoàn cảnh ấy.

Sau khi không thể gặp lại được mối tình đầu với ca sĩ Tân Nhân, nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ lập gia đình với ca sĩ Thúy Nga, con gái nhiếp ảnh gia Nguyễn Giao và sinh được bốn người con gồm ba trai và một gái. Trong đó, người con trưởng là Hoàng Thi Thi, vừa là nhạc sĩ vừa là kỹ sư.

Có những biến cố diễn ra trong cuộc đời của người nhạc sĩ tài hoa. Đó là tháng 12 năm 1946, khi Hoàng Thi Thơ tham gia cùng nhạc sĩ Trần Hoàn làm công tác tuyên truyền ở Huế thì kháng chiến toàn quốc bùng nổ. Sau khi Huế thất thủ, ông ra Vinh theo đề nghị của nhà thơ Lưu Trọng Lư và từ đây ông bắt đầu làm báo, viết văn, trở thành phóng viên và biên tập viên cho tờ báo Cứu Quốc của Việt Minh. Tháng 9 năm 1948, ông trở lại Huế, tiếp tục hoàn thành chương trình trung học ở Trường Khải Định. Về sau trường này dời ra Hà Tĩnh và đổi tên thành Trường Huỳnh Thúc Kháng. Học xong Tú tài, tháng 10 năm 1950, Hoàng Thi Thơ vào đại học tại Trường Dự bị Đại học Liên khu 3 và 4 tại Thanh Hoá, theo khoa Văn - Triết.

Năm 1952, Hoàng Thi Thơ từ Liên Khu 4 về Huế định xin gia đình người anh một số tiền để có thể đưa người yêu ra Hà Nội với mục đích theo học Văn khoa ở đây, nhưng bị kẹt lại ở vùng tạm chiếm, ông quyết định vào Sài Gòn bắt đầu lại cuộc sống. Khi đi, ông đưa theo hai đứa cháu ruột vừa mất cha là Hoàng Thi Thao, sau này là nhạc sĩ, người theo sát ông trong nhiều năm hoạt động văn nghệ và Hoàng Kiều, sau này trở thành tỉ phú. Ở Sài Gòn ông dạy tiếng Anh - Pháp ở các trường tư thục và theo nghề viết nhạc, hoạt động văn nghệ.

Năm 1957, Hoàng Thi Thơ bắt đầu tổ chức những kỳ đại nhạc hội tại rạp Thống Nhất, Sài Gòn. Rồi ông thành lập Đoàn Văn nghệ Việt Nam gồm hơn 100 nghệ sĩ tên tuổi, từng lưu diễn qua nhiều nước châu Á và nhiều thành phố trên thế giới. Năm 1967, ông thành lập Đoàn văn nghệ Maxim’s gồm 70 diễn viên ca-vũ-nhạc-kịch, tổ chức những chương trình ca vũ nhạc kịch đặc biệt tại nhà hàng Maxim’s.

Và biến cố lớn thứ hai trong đời Hoàng Thi Thơ là tháng 4 năm 1975, đoàn văn nghệ của ông đang lưu diễn ở Nhật Bản thì xảy ra sự kiện 30/4/1975. Thời điểm đó không thể trở về nước, từ đó Hoàng Thi Thơ phải định cư ở Hoa Kỳ. Nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ đã về thăm Việt Nam hai lần kể từ năm 1993.

Năm 1993 về thăm đất nước sau gần hai 20 năm xa cách, một trong những việc đầu tiên là nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ đi thăm những người bạn thân thiết thời trai trẻ kháng chiến của mình. Đó là nhạc sĩ Trần Hoàn, người tham gia Đoàn tuyên truyền kháng chiến Trung Bộ với ông ngày nào, từng cùng ông không chỉ chia nhau một ánh trăng đêm mà cả một khúc sắn nướng, một củ khoai bùi và cùng nhau sáng tác một bài ca kháng chiến bất hủ mà 50 năm sau bao người còn say mê hát “Lời người ra đi”. 45 năm xa cách gặp lại, người là Bộ trưởng Bộ Văn hóa của đất nước, người chỉ mãi là một nhạc sĩ “cuối trời phiêu lãng”, nhưng tình bạn, tình nghệ sĩ trong họ vẫn thắm thiết. Vị bộ trưởng hôm ấy đã khép cửa phòng làm việc để tiếp người bạn chí cốt năm xưa của mình, cùng nhau dạo lại khúc nhạc xưa đầy mơ mộng trên con đường kháng chiến.

Không chỉ Bộ trưởng Bộ Văn hóa Trần Hoàn mà nhiều người bạn khác của nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ cũng rất thành đạt, như tiến sĩ Phan Hữu Dật, Hiệu trưởng Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội; bác sĩ Phạm Song, Bộ trưởng Bộ Y tế… Khi gặp lại bạn cũ họ đều hết sức cảm động và cùng vui mừng vì người bạn tài hoa năm xưa đã trọn vẹn với con đường âm nhạc, có nhiều sáng tác hay về quê hương đất nước, được nhân dân yêu mến. Tiến sĩ Phan Hữu Dật đã làm bài thơ tặng nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ và nghệ sĩ ưu tú Tân Nhân:

“…Hơn 40 năm hai chiến tuyến/ Tiệc tan rồi không hẹn/ Tự bao giờ đã nắm tay nhau/ Đâu phải chiếc hôn say đắm thuở ban đầu/ Không day dứt như năm nào ly biệt/ Người vượt Trường Sơn, kẻ lên Bạch Ngọc/ Chiếc hôn hôn sở nửa chừng/ Đứt dây đàn phải chịu ngừng…/ Nào đâu dễ tiêu tan chốc lát/ Giận hờn đắng cay cùng tan nát/ Theo mãi hoài cùng với thời gian/ Bão táp cuộc đời mau sớm xua tan/ Để có ngày gặp gỡ/ Bốn mắt nhìn nhau mà như ngờ ngợ/ Bạn bè vui lây chan chứa nụ cười/ Mừng hôm nay nhân hậu cuộc đời…” (Nhân hậu cuộc đời)

Nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Phan kể, năm 1993 nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ có dịp về thăm làng Bích Khê ở Triệu Long, Triệu Phong, Quảng Trị. Đứng trên nền đất cũ của nhà thờ họ, nhà thờ chi, ông đã khóc ròng. 40 năm trước, sau hòa bình lập lại 1954, ông cũng đã có một chuyến hành hương về làng như vậy. Sau chiến tranh, mẹ già đã qua đời, em gái đã sang ngang, chắc hẳn ông cũng đã một lần rơi lệ. Từ những giọt nước mắt ấy, mỗi giọt rơi xuống thành một nốt nhạc xôn xao, nghẹn ngào, nức nở và đó là giai điệu ca khúc “Đường xưa lối cũ”, một trong những ca khúc vượt thời gian của nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ. Lần hành hương này ông khóc nhiều hơn. Người ta nói cuộc sống ở bên Mỹ không thiếu thứ gì cả, nhưng ở người nghệ sĩ sáng tác như ông, chắc phải cảm thấy còn thiếu một thứ và là thứ rất quan trọng, đó là thứ hương vị đích thực của quê nhà, làng họ. “Tôi nhận ra rằng nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ tuy sống ở Sài Gòn và ở nước ngoài rất lâu nhưng giọng Quảng Trị của ông vẫn còn “gin”, không hề pha trộn và đó chính là giọng Bích Khê. Trong ông có những thứ gắn chặt với họ hàng, bà con làng nước không thể thay đổi được”, nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Phan chia sẻ.

* * *

Theo nhiều tài liệu, Hoàng Thi Thơ sinh ngày 16 tháng 7 năm 1928 tại làng Bích Khê, xã Triệu Long, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị (nay là xã Ái Tử, tỉnh Quảng Trị). Ông thuộc dòng họ Hoàng Hữu, một dòng họ khoa bảng có tiếng tăm ở Quảng Trị.

Sự nghiệp sáng tác của Hoàng Thi Thơ có trên 500 ca khúc từ tình ca đến nhạc quê hương, từ đoản khúc đến trường ca, nhạc cảnh đến nhạc kịch. Khoảng năm 1972 - 1973, ông sử dụng thêm bút danh mới là Tôn Nữ Trà Mi và sáng tác một loạt ca khúc mà báo chí thời đó gọi là “đem lại cho làng Tân nhạc Việt Nam luồng sinh khí mới và cảm hứng tân kỳ”, như “Rước tình về với quê hương”, “Việt Nam ơi ngày vui đã tới”, “Ô kìa đời bỗng dưng vui”, “Xây nhà bên suối”, “Ngày vui lý tưởng”... Những ca khúc này đã quen thuộc với người Việt Nam cho đến ngày nay.

Có người cho rằng bài “Gạo trắng trăng thanh” dễ thương như giai điệu dân ca: “Trong đêm trăng - Tiếng chày khua -  Ta hát vang trong đêm trường mênh mang - Vô đây em - Dù trời khuya - anh nhớ đưa em về…”. Hoàng Thi Thơ đã đưa tới đời sống làng quê Việt Nam những nhạc phẩm vừa dân dã vừa lãng mạn như “Rước tình về với quê hương”, “Rong chơi cuối trời quên lãng”, “Đường xưa lối cũ”, “Tà áo cưới”, “Trăng rụng xuống cầu”, “Đám cưới trên đường quê”, “Duyên quê”...

Có thể nói Hoàng Thi Thơ là một tài năng lớn, người đã tạo ra một con đường âm nhạc riêng tràn ngập những hình ảnh, câu chuyện và giai điệu Việt Nam. Trong thời gian cộng tác với nhà hàng Maxim’s (Sài Gòn), Hoàng Thi Thơ đã thực hiện những tiết mục ca nhạc kịch dã sử và sáng tác những ca khúc hào hùng như “Quang Trung đại phá quân Thanh” hoặc “Trưng Vương đại phá quân Đông Hán”. Năm 1955, Hoàng Thi Thơ sáng tác hai bài trường ca đầu tiên mang tên “Triều vui thế hệ” và “Máu hồng sử xanh”. Năm sau, ông cho ra đời trường ca “Ngày trọng đại” và đến năm 1963 là “Tiếng trống Diên Hồng”.

Hoàng Thi Thơ còn là tác giả sách “Để sáng tác một bài nhạc phổ thông” xuất bản năm 1953, dày 500 trang với những phần hướng dẫn về hòa âm, luật sáng tác. Ngoài ra, năm 1965, Hoàng Thi Thơ trở thành đạo diễn điện ảnh với cuốn phim đầu tiên là “Cô gái điên” quay thành phim từ nhạc kịch cùng tên của ông, do Trung tâm Điện ảnh quốc gia sản xuất. Năm 1969, ông đạo diễn cho phim “Người cô đơn” do chính ông sản xuất. Sau khi ra hải ngoại, Hoàng Thi Thơ vẫn tiếp tục làm đạo diễn cho một số phim video như “Chuyện tình buồn”, “Tiếng hát trong trăng”, “Người đẹp Bạch Hoa thôn” và “Chiêu quân Cống Hồ”. Trong một lần tâm sự sau này, nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ nói rằng nhân vật trong phim “Người cô đơn” là ông khắc họa hình tượng người con của ông có với ca sĩ Tân Nhân - nhà báo, nhà văn Châu La Việt.

Có thể nói cuộc đời của nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ là một hành trình dài kể lại những câu chuyện vui - buồn trên đường quê hương bằng âm nhạc. Giai điệu của ông phần lớn sảng khoái, sôi nổi và là một sự kết hợp độc đáo của phong cách của miền Trung - Quảng Trị quê hương ông và miền Nam - nơi ông có hơn 40 năm sống và sáng tác, hoạt động nghệ thuật. Vốn từng tham gia kháng chiến, là bạn của những nghệ sĩ thế hệ đầu của Việt Nam như nhạc sĩ Trần Hoàn, nhà thơ Lưu Trọng Lư..., miêu tả của ông trong âm nhạc cũng đầy tính cổ điển nhưng lại rất thơ mộng và dân dã.  Nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ sáng tác rất nhiều thể loại, kể cả những thể loại mang tính nghệ thuật cao như trường ca, nhạc cảnh, nhạc kịch, nhạc múa và nhạc phim. Nhưng sống mãi với thời gian, tồn tại lâu bền trong lòng công chúng Việt Nam là thể loại ca khúc với dòng nhạc quê hương.

Nhạc sĩ Nguyễn Thuỵ Kha khẳng định: Nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ chính là người khơi dòng Việt hóa bolero. Ở Sài Gòn, Hoàng Thi Thơ dạy tiếng Anh - Pháp tại các trường tư thục và tiếp tục con đường sáng tạo âm nhạc mà ông đã theo đuổi từ thuở đôi mươi. Sống tại miền Nam, Hoàng Thi Thơ thường xuyên đi biểu diễn ở miền Tây Nam Bộ và đắm chìm trong đờn ca tài tử của từng làng xóm. Cây guitar được “Nam Bộ hóa” đã tham gia thật đắc lực vào dàn nhạc với đờn kìm, cò, tranh. Càng thấm vào đời sống châu thổ Cửu Long, Hoàng Thi Thơ càng thấy cần phải có nhiều nhạc phẩm bình dân ca ngợi cuộc sống của người dân bình thường để họ cũng có mặt trong nghệ thuật như mọi thành phần khác. Những nhạc phẩm như thế thường được gọi là “dân nhạc” mà Hoàng Thi Thơ như một người khởi xướng. Ông đã có đóng góp “Việt hóa” tiết điệu boléro để âm nhạc Việt Nam có dòng nhạc boléro phát triển rộng khắp sau này.

Nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ còn là người đào tạo nhiều giọng ca danh tiếng như Hoàng Anh, Sơn Ca, Họa Mi... Danh ca Họa Mi xúc động hồi tưởng lại cuộc gặp gỡ định mệnh với nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ vào năm 1988 tại Pháp. Ông bật khóc khi chứng kiến cuộc đời Họa Mi nhiều thăng trầm, không còn nét ngây ngô như cô học trò năm nào mới 19 tuổi. Theo Họa Mi, sự nghiệp âm nhạc của bà bắt đầu khởi sắc từ khi quen biết nhạc sĩ tài hoa. Chính Họa Mi cũng không ngờ nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ trở thành người thầy dìu dắt mình trong sự nghiệp, thậm chí, nghệ danh của bà cũng được chính ông đặt cho. Sau nhiều biến cố, cả hai thất lạc nhau. Mãi đến năm 1988, sau 17 năm xa cách, bà mới có dịp gặp lại người thầy đáng kính tại Pháp.

Sau năm 1975, nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ tiếp tục công việc tổ chức các đại nhạc hội tại nhiều nơi trên đất Mỹ cũng như trong việc thu băng hay video. Những người thân gần gũi với ông cho biết, là nghệ sĩ nhưng trong sinh hoạt đời thường nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ không bao giờ đụng đến các chất kích thích như bia rượu, thuốc lá. Trong công việc ông rất chỉn chu, bài bản; khi đi ra bên ngoài ông ăn mặc rất sang trọng, hợp thời trang. Sở thích của ông là chơi trò cá ngựa và ăn các món ăn dân dã quê hương. Ông cũng là người nấu ăn rất ngon, nhất là món bún bò Huế.

Những năm cuối đời, nhạc sĩ bị bệnh tim và qua đời trong vòng tay gia đình vào ngày 23/9/2001, được an táng tại vườn Vĩnh Cửu trong khuôn viên nghĩa trang Peek Family ở Orange County. Đêm hôm trước đó ông còn nói chuyện rất vui vẻ với vợ cùng các con từ các nơi về thăm ông. Ông nói với vợ là thèm ăn cơm với cá kho và vài món yêu thích. Sáng sớm hôm sau, vợ ông chuẩn bị đi chợ để làm theo ý ông. Trước khi đi, bà còn vào thăm ông. Nhưng gõ cửa thì không thấy trả lời. Đến khi đẩy cửa vào thì biết ông đã êm ái từ giã cõi đời.

Trước khi ra đi mãi mãi, ông có lời trăng trối sau cùng là tất cả tiền phúng điếu gia đình hãy gửi đến quỹ tương trợ dành cho các nạn nhân vụ khủng bố 11/9/2001 ở tòa tháp đôi New York. Lại nhớ đến một đoạn trong “Tạ tình” của nhạc sĩ: Đời anh ngỡ chết theo ngày buồn - Buồn le lói - thấy đâu niềm vui - Niềm vui đó xót xa đợi chờ - Giờ đã tới với tình em cho…

Tình yêu đã theo ông vào cõi thiên thu!

M.T