Lễ hội khai hạ làng Tượng Sơn - không gian bảo lưu ký ức văn hóa và sức sống cộng đồng

Trong hệ thống các sinh hoạt văn hóa truyền thống của người Việt, Tết Nguyên đán giữ vị trí trung tâm. Đây không chỉ là mốc thời gian chuyển giao giữa năm cũ và năm mới mà còn là không gian thiêng liêng để con người trở về với cội nguồn, gia đình và cộng đồng. Tuy nhiên, Tết không khép lại ở những ngày đoàn viên trong mỗi gia đình mà còn được tiếp nối bằng chuỗi lễ hội mùa xuân - nơi đời sống cộng đồng được khơi dậy mạnh mẽ nhất. Ở đó, lễ hội không chỉ đơn thuần là hình thức vui chơi, giải trí mà còn là phương thức bảo lưu ký ức văn hóa, tái hiện lịch sử, nuôi dưỡng bản sắc và củng cố sự gắn kết xã hội.

Trong dòng chảy ấy, Lễ hội Khai hạ làng Tượng Sơn, phường Ba Đồn, tỉnh Quảng Trị nổi lên như một hiện tượng văn hóa đặc sắc, mang đậm dấu ấn của nền nông nghiệp truyền thống, tinh thần thượng võ và ý thức cộng đồng sâu sắc. Trải qua nhiều thế hệ, lễ hội không những không bị mai một mà còn ngày càng được khẳng định về giá trị, trở thành di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Việc nghiên cứu Lễ hội Khai hạ làng Tượng Sơn không chỉ góp phần nhận diện một lễ hội địa phương, mà còn giúp soi chiếu những đặc trưng cơ bản của văn hóa làng Việt trong bối cảnh đương đại.

Theo quan niệm dân gian, “Khai hạ” là nghi thức mở đầu cho một chu kỳ lao động mới sau kỳ nghỉ Tết. Đối với cư dân nông nghiệp lúa nước, đây là thời điểm mang tính bản lề, đánh dấu sự chuyển đổi từ không gian lễ nghi, tâm linh sang không gian sản xuất và đời sống thường nhật. Chính vì vậy, lễ Khai hạ mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng, vừa thiêng liêng vừa thực tiễn, vừa gửi gắm niềm tin tâm linh vừa phản ánh nhịp vận động của đời sống lao động.

Ở làng Tượng Sơn, vào những ngày Tết cổ truyền, nhiều trò chơi dân gian vẫn được gìn giữ và duy trì cho đến ngày nay. Trong đó, lễ hội Khai hạ gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của người dân, được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Những câu nói dân gian như “Khai hạ xong mới xuống đồng” hay câu ca dao quen thuộc: “Dù ai đi ngược về xuôi/ Nhớ ngày mồng Bảy về coi cướp cù” đã khắc họa rõ vị trí đặc biệt của lễ hội trong tâm thức cộng đồng. Không chỉ là một mốc thời gian mở đầu cho năm lao động mới, lễ hội Khai hạ còn là một “điểm hẹn văn hóa”, nơi những người con xa quê luôn hướng về để tìm lại sợi dây gắn kết bền chặt với quê hương. Lễ hội Khai hạ làng Tượng Sơn được tổ chức vào ngày mồng bảy tháng giêng hằng năm, gồm hai phần chính: phần lễ và phần hội. Đây là lễ hội có quy mô lớn ở vùng bắc sông Gianh, thu hút sự tham gia của đông đảo người dân địa phương và du khách thập phương.Công tác chuẩn bị cho lễ hội được tiến hành chu đáo, bài bản, với sự phân công cụ thể, thể hiện ý thức tổ chức và tinh thần trách nhiệm cao của cộng đồng. Ngay từ cuối năm âm lịch, Ban Tổ chức lễ hội đã họp bàn, phân công nhiệm vụ cho từng bộ phận: từ việc vệ sinh, trang trí đình làng; chuẩn bị trang phục, đạo cụ; tập luyện các đội múa võ, múa đao, đi quyền; đến việc bố trí không gian tổ chức phần hội trên bãi cát trắng phía sau làng. Sự chuẩn bị công phu này phản ánh niềm tự hào và ý thức gìn giữ di sản văn hóa truyền thống của người dân Tượng Sơn.

Phần lễ diễn ra trong không gian đình làng Tượng Sơn - trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng. Từ sáng sớm ngày mồng bảy tháng giêng, đình làng đã rộn ràng trong sắc cờ hoa, tiếng trống hội, nhưng vẫn giữ được không khí trang nghiêm. Các bậc cao niên trong Hội Người cao tuổi, với trang phục chỉnh tề, thay mặt dân làng thực hiện nghi thức dâng hương, cầu nguyện cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.

Đình làng Tượng Sơn là nơi thờ phụng Thành hoàng làng và danh tướng Nguyễn Dụng - người con ưu tú của quê hương, từng tham gia cuộc kháng chiến chống quân Thanh dưới triều Tây Sơn. Việc thờ phụng danh tướng Nguyễn Dụng cho thấy sự gắn kết bền chặt giữa lễ hội dân gian với lịch sử dân tộc, giữa tín ngưỡng làng xã với truyền thống “uống nước nhớ nguồn”. Năm 2004, đình làng Tượng Sơn và lăng mộ danh tướng Nguyễn Dụng được công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia, góp phần khẳng định giá trị lịch sử - văn hóa của không gian lễ hội. Sau nghi thức dâng hương là các màn múa quyền, múa roi, múa đao, múa kiếm do các bậc cao niên thực hiện. Đây không chỉ là hoạt động mang tính trình diễn mà còn là hình thức tái hiện truyền thống thượng võ của làng Tượng Sơn, biểu hiện tinh thần bất khuất, ý chí kiên cường đã được hun đúc qua chiều dài lịch sử.

Nếu phần lễ mang sắc thái trang nghiêm, linh thiêng thì phần hội lại mở ra một không gian sôi động, náo nhiệt, phản ánh sinh động đời sống tinh thần của cộng đồng. Nổi bật nhất trong phần hội là trò chơi dân gian cướp cù - hoạt động được xem là “linh hồn” của hội Khai hạ của làng Tượng Sơn. Lễ hội thường bắt đầu từ đầu giờ chiều. Trên bãi cát rộng phía sau làng, thuộc tổ dân phố Trường Sơn, Ban Tổ chức dựng hai cây tre cao treo cờ đỏ, phía dưới là hai chiếc rọ đan bằng tre đặt ở hai đầu sân. Trai tráng trong làng chia thành hai phe, mỗi phe vừa phải bảo vệ rọ của mình, vừa tìm cách cướp cù và đưa vào rọ của đối phương. Khi hiệu lệnh vang lên, quả cù được tung cao rồi rơi xuống cát, ngay lập tức hàng chục chàng trai lực lưỡng lao vào tranh cướp. Không khí trở nên sôi sục, cát bay mù mịt, tiếng hò reo cổ vũ vang dậy khắp không gian. Trò cướp cù đòi hỏi sức mạnh thể chất, sự nhanh nhẹn, khéo léo và tinh thần đồng đội cao. Nó không đơn thuần là một trò chơi mà còn thể hiện tinh thần đoàn kết, sự dũng mãnh và khát vọng chiến thắng của cộng đồng. Theo quan niệm dân gian, đội giành chiến thắng sẽ mang lại may mắn cho thôn mình trong năm mới. Tuy nhiên, giá trị sâu xa của trò chơi không nằm ở thắng - thua, mà ở niềm vui chung, ở sự sẻ chia và gắn kết cộng đồng.

Sau màn cướp cù, hội vật truyền thống cũng là một điểm nhấn quan trọng của phần hội. Dưới sự điều hành của Ban Tổ chức và tổ trọng tài, các đô vật đến từ trong làng, ngoài xã cởi trần, thắt lưng đỏ, hoặc xanh; chân trần hăm hở bước ra sới vật. Trước đây, ban tổ chức lễ hội kẻ một vòng tròn lớn, dân chúng ngồi vây quanh xem hội. Về sau, sới vật được đầu tư xây dựng với quy mô khang trang, hoành tráng. Khi hội vật bắt đầu, tiếng trống vang lên dồn dập thúc giục, hai đô vật bắt tay chào hỏi, lắng nghe trọng tài phổ biến quy định thi đấu. Tiếp đó, họ quần thảo quyết liệt trên mặt cát sới vật trong tiếng reo hò, cổ vũ không ngớt của khán giả. Cứ thế, hết cặp đôi này đến cặp đôi khác cho đến khi kết thúc. Hội vật không chỉ là nơi tranh tài mà còn là dịp tôn vinh sức mạnh, sự khéo léo và ý chí quật cường của con người. Những chàng trai tham gia sới vật hôm nay chính là sự nối tiếp tinh thần thượng võ của cha ông, góp phần gìn giữ và lan tỏa truyền thống tốt đẹp của làng quê.

Xét trên phương diện văn hóa - xã hội, lễ hội Khai hạ làng Tượng Sơn mang nhiều giá trị sâu sắc. Trước hết, lễ hội đóng vai trò như một mốc thời gian văn hóa, đánh dấu sự khởi đầu của chu kỳ lao động mới trong năm. Khi lễ hội kết thúc, người nông dân xuống đồng, tiểu thương mở hàng, học sinh - sinh viên trở lại trường lớp, nhịp sống thường nhật được tái lập trong tinh thần phấn chấn. Bên cạnh đó, lễ hội còn là không gian củng cố mối quan hệ cộng đồng, nơi mọi người cùng chia sẻ niềm vui, xóa nhòa khoảng cách, tăng cường sự gắn bó và đồng thuận xã hội. Việc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa Lễ hội Khai hạ làng Tượng Sơn, phường Ba Đồn, tỉnh Quảng Trị vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia năm 2025 là sự ghi nhận chính thức đối với những giá trị văn hóa đặc sắc của lễ hội. Đồng thời, đây cũng là cơ sở quan trọng để địa phương tiếp tục bảo tồn, phát huy lễ hội trong bối cảnh hiện đại hóa và hội nhập.

Có thể khẳng định rằng, lễ hội Khai hạ làng Tượng Sơn là một biểu hiện sinh động của văn hóa truyền thống Việt Nam, nơi hội tụ các giá trị lịch sử, tín ngưỡng, nghệ thuật và đời sống cộng đồng. Trải qua thời gian, lễ hội vẫn giữ được sức sống bền bỉ, trở thành “linh hồn văn hóa” của làng quê bên bờ phía bắc sông Gianh. Việc nghiên cứu, bảo tồn và phát huy lễ hội không chỉ nhằm gìn giữ một di sản địa phương, mà còn góp phần bảo vệ và lan tỏa bản sắc văn hóa dân tộc trong dòng chảy của xã hội đương đại.