Làng tôi nằm ven sông Đáy, con sông đẹp như một dải lụa qua lời bài hát “Dòng sông Đáy quê em/ sông trăng hay sông lụa...”. Mỗi chiều, khi hoàng hôn buông xuống mặt sông, cả không gian như dịu lại, gió mang theo mùi đồng bãi, mùi phù sa, mùi bùn non, và cả một mùi gì đó rất quen - mùi của cát. Có những thứ, ngày nào ta cũng đi qua nhưng thật khó để nhận diện, để gọi tên. Với tôi, mùi của cát giống như mùi ngai ngái của đồng đất sau mưa. Có lẽ phải đứng thật gần, thật lâu, mới nhận ra. Mùi của cát là mùi của nước sông còn vương lại khi ta vục tay vào và vớt lên một vốc cát còn tươi. Mùi của phù sa chưa kịp lắng trong cát, chúng mềm, ẩm và mang theo một thứ mùi ngai ngái, hơi lạnh và có cảm giác man mát dễ chịu. Chính cái mùi ấy đã đánh thức làm tôi rất nhớ. Nhớ những buổi chiều đứng trên bến sông quê, nghe nước vỗ, nhìn những con tàu chậm rãi chở đầy cát băng qua. Nỗi nhớ làng, nhớ cát cứ theo tôi mãi, như thể đã thuộc về mình từ rất lâu.
Có những buổi chiều, ngồi lặng bên sông, chỉ chờ những con tàu chở cát đi qua làng và khuất dần về phía xa. Mỗi lần như vậy, tôi thường tự hỏi: Mỗi hạt cát dưới lòng sông kia, đã đi qua bao nơi để được đến đây? Và rồi, những khoang tàu dài kia sẽ chở chúng đi về đâu. Những hạt cát màu vàng, màu đen, ướt sũng cứ lẩn khuất trong ý nghĩ và để lại trong ký ức tuổi thơ tôi một cảm giác rất lạ, như một làn sóng nhỏ chạm vào rồi tan ra. Tôi lớn lên cùng dòng sông ấy, mang theo bao dư âm của những buổi chiều. Có lần, tôi nhìn thấy một con tàu chở cát mắc cạn. Nó không thể tiến lên phía trước hoặc lùi về phía sau. Người lái tàu loay hoay tìm cách giải quyết trong vô vọng, còn tôi thì bơi ra, trèo lên boong tàu tha hồ chơi với cát, vùi mình vào cát, vốc lên từng bụm cát còn tươi ròng óng ánh. Nhìn ánh mắt của những người trên tàu ngồi chờ con nước lên, tôi chợt nghĩ, liệu con người có lúc nào “mắc cạn” trong cuộc đời như cát?
Ngày còn sống, bà thường kể cho tôi nghe về những hạt cát dưới dòng sông. Bà bảo, cát dưới sông không phải tự nhiên mà có đâu cháu ạ. Bà nói, mắt nhìn xa xăm về phía bến nước. Ngày xưa, làng chưa có những bãi bồi rộng như bây giờ. Sông còn sâu và dữ, nước chảy xiết. Có năm nước dâng cao, cuốn đi cả vườn tược và những mái nhà lợp rạ. Sau mỗi mùa lũ, nước rút đi, để lại một lớp phù sa lẫn cát mới. Ban đầu chỉ là một dải nhỏ ven bờ, rồi dần dần, lớp này chồng lên lớp khác, bồi lên thành bãi. Người làng trồng dâu nuôi tằm, trồng ngô, trồng khoai lên đó. Những hạt cát lẫn trong phù sa ấy đã làm nên đất bãi làng mình. Cát ở đâu về bà cũng không rõ, chỉ biết cái bến nước này mỗi lớp cát là một lớp ký ức. Bà còn kể, những đêm trăng sáng, ra bến nước Phù Lưu này, đứng thật lâu sẽ nghe được tiếng thì thầm của cát dưới chân mình. Sau này tôi mới biết, đó là sự chuyển động của cát khi ta đặt bàn chân lên nó. Với bà, cát không bao giờ mất, nó chỉ bị dòng nước cuốn đi, bị con người thay đổi chỗ ở, và những hạt cát nào trở về dòng sông, bến nước này thì đó là cát của làng.
Vài lần có cơ duyên tôi đã được đặt chân lên đồi cát Quang Phú - Quảng Bình, nay là tỉnh Quảng Trị. Đồi cát ở đây vẫn còn hoang sơ và đẹp đến nao lòng. Điều ấn tượng là nó còn nguyên bản, những đụn cát ở đây lấp lánh và thay đổi theo ánh mặt trời. Khi thì vàng rực, khi thì lóng lánh màu cam và chỉ cần mấy hạt mưa mùa hạ nó lại chuyển sang sắc trắng tinh khôi. Đứng trên đồi cát nghe gió thổi qua rừng phi lao giống như âm thanh của tiếng sáo. Đã nhiều lần tôi nhận ra, hình như cát cũng biết hòa nhịp cùng với thiên nhiên. Có những chiều mùa đông, có những đêm mùa hạ, chúng tôi lặng lẽ đi bên nhau trên đồi cát. Những hạt cát va vào nhau, trượt đi, dịch chuyển, tạo thành thứ âm thanh rất khẽ. Tôi cúi xuống, chạm tay vào cát, những hạt cát nhỏ li ti nằm yên trong lòng tay. Nhưng khi tôi khép tay lại, siết chặt hơn, cát bắt đầu rời đi qua từng kẽ ngón tay. Tôi hiểu, cát thật nhỏ bé, nhưng cát không thuộc về sự nắm giữ, càng nắm chặt, cát càng rơi nhanh. Tôi chạy ra trước biển và viết mấy câu thơ lên sóng “Trước biển tôi ngồi đếm cát/ trăm ngàn hạt lọt kẽ tay/ chỉ giữ lại riêng mình duy nhất/ hạt cát buồn ngấm vị mặn chiều nay”. Khoảnh khắc ấy, tôi hiểu ra một điều thật giản dị, có những thứ càng cố giữ, ta càng mất. Trong đời sống, chúng ta không từ chối những điều tốt đẹp, nhưng từ chối sự chiếm hữu.
Đồi cát Quang Phú chỉ có nắng và gió trải dài đến vô tận. Những ngày nắng gắt, cát nóng đến bỏng chân. Tưởng rằng khắc nghiệt như vậy, những bông cỏ vẫn mọc lên. Có nhà thơ đi cùng đoàn đã chụp được những bông cỏ rất đẹp và lạ. Cỏ mọc trên cát thường rất gầy và cứng, lá nhỏ, rễ không sâu mà tỏa rộng để tìm nước trên bề mặt cát khi mưa xuống. Những bông hoa tím nhạt nở trên cát cũng rất đặc biệt, chỉ cần những giọt sương đêm rơi xuống là chúng bật lên. Nắng không làm cho chúng tàn lụi, chỉ có gió đẩy chúng đi xa. Tôi đứng trên cồn cát và nghĩ về loài cỏ ấy, tôi gọi chúng là cỏ lông chông, bởi chúng không đứng yên mà di cư theo làn gió, chúng chuyển động để tồn tại, và cuộc hành hương của cỏ đi khắp nơi nhưng cuối cùng vẫn trở về cồn cát. Cái đẹp nguyên sơ của cỏ không dễ mất đi, nó trở về đúng bản thể nơi mình được sinh ra, và tôi đã viết về loài cỏ ấy: “...Cỏ lông chông/ bay qua trảng lửa/ bay qua mặt trời/ vị mặn mòi mồ hôi muối biển/ phục sinh/ nơi con dế gáy đồi cỏ bạc/ nơi eo óc tiếng gà/ níu em/ cát đừng bay”. Cỏ lông chông cũng có thể giữ lại những hạt cát nhỏ nhoi để làm nên một đồi cát hùng vĩ.
Cát sông Đáy quê tôi cũng giống như cát Quảng Bình, nó đều mang theo những câu chuyện, thời gian và đời sống. Nó chỉ khác nhau một nơi nằm ở đáy sông, một nơi nằm trên đồi gió. Một nơi mang theo vị mặn mòi của biển cả, của nắng và gió đến trắng phau như những con sóng khơi xa. Cát Quảng Bình mang trong mình vẻ đẹp nguyên sơ và thu hút sự khám phá. Cát sông Đáy mang vẻ đẹp trầm lắng, tích tụ và bồi đắp. Mỗi lần trở về nhìn những con thuyền cát tươi ròng trong ánh hoàng hôn tôi lại thấy bóng dáng quê nhà, mẹ tôi và tuổi thơ. Những hạt cát nhỏ, mịn, mang màu nâu xám mỗi lần chạm vào, vục xuống là cả một miền nhớ thương tràn về. Nhớ bà, nhớ cái dáng lưng còng theo năm tháng, nhớ cái mùi ngai ngái của cát lẫn vào những con trai, con hến của nước, của nắng. Cát là dấu vết giúp ta nhớ và dạy ta cách lặng im trước bao điều được, mất.
Có những ngày bão, những đụn cát khổng lồ nơi đồi gió tưởng như đứng yên bỗng trở nên sống động, chúng bị dịch chuyển, bị thay đổi và lắng lại ở một nơi khác sau mưa. Một đụn cát hôm qua còn cao, hôm nay đã thấp đi, một triền dốc hình sin mềm mại, sáng nay đã bị gió xóa sạch, dấu chân của chúng ta cũng bị san bằng. Một trật tự mới được hình thành, một đường cong mới được tạo ra. Cát của hôm qua, cát của hôm nay vẫn là một, nhưng đời sống và chỗ ở đã khác nhau. Có một điều rất lạ, cơn bão đi qua nhưng cát luôn tự biết cách sắp xếp lại mình. Phải chăng rất nhiều hạt cát đồng hành và tạo nên sức mạnh cho một đồi cát? Tôi không biết đồi cát sinh ra từ đâu, từ nhiều triệu năm nào, và những sa mạc cát trên thế giới vẫn mãi tồn tại như một thực thể sống động. Nói điều này, chợt nghĩ đến một bài nghị luận xã hội trong một cuộc thi giỏi văn. “Khi một hạt cát, tìm đường vượt qua cơn khát của chính số phận mình. Nó bị ngăn cản bởi một hạt cát khác cũng đang tìm đường vượt qua bóng đêm. Cứ thế những hạt cát cản đường nhau và trở thành sa mạc”. Câu hỏi là, làm thế nào để con người không trở thành sa mạc. Câu trả lời là, chúng ta cần biết thương yêu, chắp cánh cho nhau, thế giới này sẽ nở hoa, bất chấp những khô cằn, và chính lúc đó, chúng ta không chỉ sống mà còn sống có ý nghĩa.
Chiều nay, trở về nơi bến sông quê. Gió vẫn thổi từ phía sông lên, mang theo mùi nước quen thuộc. Tôi chờ những con tàu chở cát đi qua nhưng không còn nữa. Người ta đã cấm khai thác cát vì sợ sạt lở, sợ sông đổi dòng, sợ bờ mòn yếu. Tôi đứng rất lâu ở bến sông, chỉ còn gió và những khoảng trống trong tôi. Tôi nhớ mẹ, nhớ bài thơ “Sông Đáy” của nhà thơ Nguyễn Quang Thiều trong tập thơ “Sự mất ngủ của lửa” bằng những câu thơ về sông, về mẹ, về mùi của cát: “Sông Đáy ơi, sông Đáy ơi… Chiều nay tôi trở lại/ mẹ tôi đã già như cát bên bờ/ ôi mùi cát khô, mùi tóc mẹ tôi/ tôi quỳ xuống vốc cát ấp vào mặt/ tôi khóc/ cát từ mặt tôi chảy xuống dòng dòng”. Vâng! Mẹ tôi cũng suốt đời như cát, lặng lẽ chịu đựng, lặng lẽ đắp bồi. Mùi tóc của mẹ tôi và mùi cát cũng chẳng khác nhau là mấy. Đứng trên bờ sông tôi cũng nhớ bài thơ Mẹ Suốt “Chang chang cồn cát nắng trưa Quảng Bình”. Nhớ những chiều gió nơi cồn cát, nhớ những dấu chân của bạn bè, nhớ những bông cỏ lông chông và nhớ mái tóc em bay.
Đ.T.H
