Trong phạm vi nghiên cứu, tác phẩm của các thành viên trong Chi hội đã thể hiện được tính đa thanh, đa sắc, góp phần phác họa diện mạo sinh động của văn học Quảng Trị đương đại. Do đó, toàn bộ bài viết sẽ chỉ dựa trên và lấy sáng tác của 16 hội viên Chi hội làm đối tượng khảo sát chính.
1. Song hành hai trục sáng tạo trong thơ
Hiện nay, Chi hội Nhà văn Việt Nam tại tỉnh Quảng Trị có 7 hội viên hoạt động trong lĩnh vực thơ. Thơ của các thi sĩ biểu hiện rõ nét qua hai trục sáng tạo, trữ tình truyền thống thấm đẫm nhân bản và hiện đại giàu triết lý, phản biện.
Trong đó, dòng trữ tình tập trung vào ký ức, tình cảm và nhịp điệu truyền thống, đề cao sự kết nối giữa con người với mạch nguồn văn hóa dân gian. Đặc trưng của dòng này là ngôn ngữ chắt lọc, hình ảnh gợi cảm. Tác phẩm vượt khỏi giới hạn biểu đạt cảm xúc riêng tư nhằm chuyển tải suy tư về thời gian, về lịch sử cá nhân gắn với lịch sử cộng đồng và lưu trữ tinh thần nhân từ, hòa ái trong từng câu thơ. Các đại diện tiêu biểu có thể kể đến như Văn Lợi, Lý Hoài Xuân, Thái Hải, Nguyễn Hữu Quý và Võ Văn Luyến.
Ngược lại, dòng thơ hiện đại tập trung khai thác tính phản biện, ý thức về tồn tại và biến động nội tâm, sử dụng hình tượng trừu tượng, cấu trúc linh hoạt, gợi mở những khoảng lặng ngẫm ngợi. Chúng ta có thể thấy rõ trong thơ Hoàng Vũ Thuật và Đỗ Thành Đồng. Thơ hiện đại đặt câu hỏi về bản chất của tồn tại, về mối quan hệ giữa cá nhân và xã hội cũng như việc thử nghiệm cách thức biểu đạt để khai thác chiều triết lý.
Quan sát tổng thể, cả hai dòng thơ đều có sự tương tác cộng hưởng, xây dựng hệ thống thẩm mỹ giữa kế thừa truyền thống và phát triển khả năng đổi mới hình thức, theo đó trải nghiệm của người đọc cũng nâng cao, vẫy gọi cảm hứng tiếp nhận.
2. Ký ức, thân phận và sự thống nhất vùng đất
Văn xuôi trong Chi hội Nhà văn Quảng Trị (gồm 7 hội viên) tập trung vào đề tài chiến tranh, hậu chiến và thân phận con người với trọng tâm là phân tích tâm lý, giải mã các mâu thuẫn nội tâm. Các sáng tác hậu chiến khai thác những sang chấn tinh thần âm ỉ, đặt ra những vấn đề về ý nghĩa nhân sinh và phẩm giá cá nhân trong bối cảnh xã hội biến động như trong sáng tác của Nguyễn Thế Tường, Văn Xương. Xu hướng kết hợp phương thức mô tả hiện thực cùng chiêm nghiệm về các mối quan hệ, hành vi con người thể hiện rõ nét trong các tác phẩm của Nguyễn Quang Vinh và Nguyễn Ngọc Chiến. Tác phẩm của họ có sự song hành phản ánh bề mặt sự kiện lịch sử và phân tích hệ quả tâm lý, đạo đức, trình bày được những thông điệp nhân bản.
Văn học Quảng Trị cũng thể hiện mối quan tâm đặc biệt đến thân phận phụ nữ. Các sáng tác khai thác đời sống nội tâm và tâm lý hậu biến cố, khi nhân vật nữ tìm cách tái định vị bản thân, nhận thức giá trị cá nhân và thực hiện quyền tự quyết. Tác phẩm của Nguyễn Thị Lê Na, Nguyễn Hương Duyên và Trác Diễm thường tập trung vào các mâu thuẫn giữa nhu cầu cá nhân và trách nhiệm xã hội, giữa cảm xúc và lý trí, tuy nhiên vẫn đảm bảo tính logic và trật tự nội tâm trong diễn giải. Hình tượng phụ nữ trong các sáng tác của họ là những chủ thể thể hiện khả năng tự nhận thức, lựa chọn và xây dựng cuộc sống theo cách mong muốn.
Văn học Chi hội Nhà văn Việt Nam tại tỉnh Quảng Trị thể hiện rõ sự thống nhất của vùng đất không thể cắt chia, được xây dựng trên một nền móng vững chắc từ thế hệ trước. Quay lại quá khứ, các tác phẩm của nhà văn Xuân Đức đã trở thành những “tấm ván” nối liền đôi bờ Bến Hải. Tiếng nói chung về sự thống nhất ấy cũng từng được thể hiện qua các tác phẩm của nhà văn Xuân Hoàng, Nguyễn Khắc Phê (khi còn ở Quảng Bình cũ) và Nguyễn Quang Lập (khi còn ở Quảng Trị cũ). Họ là những viên gạch đầu tiên đặt nền móng cho thế hệ sau. Văn học Quảng Trị hiện nay tiếp tục củng cố sự thống nhất ấy. Chẳng hạn, nhà văn Văn Xương đã tiếp nối dòng chảy này qua tác phẩm Sông tuyến, khẳng định cái nhìn toàn vẹn về vùng đất.
3. Phê bình văn học và vai trò thúc đẩy
Lĩnh vực phê bình văn học trong Chi hội thể hiện sự đối chiếu giữa hai phương thức nghiêm cẩn, học thuật và khai mở, phản biện.
Khuynh hướng thứ nhất chú trọng hệ thống lập luận, phân tích kết cấu, hình tượng và ngôn ngữ văn bản, bảo đảm tính logic và chuẩn mực học thuật, kiểm chứng các giả thiết qua dữ liệu văn bản. Khuynh hướng thứ hai thiên về tương tác với sáng tác, tập trung quan sát diễn trình văn chương, đánh giá tư duy sáng tạo và thử nghiệm hình thức.
Sự cộng hưởng giữa hai phương thức trong phê bình của Mai Thị Liên Giang và Hoàng Thụy Anh đã hình thành tâm thế phê bình đa chiều, duy trì tính khoa học và nhận diện xu hướng sáng tạo mới, thúc đẩy sự phát triển liên tục của văn học khu vực.
4. Diện mạo và tương lai văn học Quảng Trị
Đời sống văn học Quảng Trị hiện nay kiến tạo một không gian sáng tác đa thanh. Thơ và văn xuôi đều phản ánh mối quan tâm tới ký ức lịch sử, đời sống tâm lý và triết lý sống, thể hiện sự đối thoại liên tục giữa truyền thống và đổi mới. Thơ phản ánh sự rung cảm cá nhân và khám phá nội tâm; văn xuôi lại tập trung phân tích hành vi, tâm lý và khát vọng tự quyết. Sự giao thoa giữa các dòng tư tưởng và phong cách sáng tác đã làm giàu có đời sống nghệ thuật, củng cố nền tảng tri thức, tạo điều kiện để các thế hệ cầm bút kế cận tiếp tục thử nghiệm và phát triển.
Điều quan trọng là các sáng tác, dù khai thác nhiều đề tài khác nhau, đều thể hiện tinh thần nhân văn, khát vọng lý giải con người và lịch sử cùng khả năng tự phục hồi của đời sống tinh thần trước biến cố. Văn học Quảng Trị hiện tại đảm nhận đồng thời vai trò chứng nhân lịch sử, diễn đàn triết lý về nhân sinh và sự thử nghiệm về ngôn ngữ, hình thức. Sự đa dạng về chủ đề, phương pháp, hình thức và tư duy phê bình tạo không gian văn học phong phú, có khả năng đáp ứng các yêu cầu nghiên cứu lý luận nhưng vẫn giữ được tiếng nói riêng, phản ánh trung thực đời sống con người trước các biến động xã hội trong bối cảnh lịch sử đặc thù.
Trên cơ sở tinh thần thống nhất và đoàn kết của vùng đất cùng sự đối thoại giữa truyền thống - hiện đại, tương lai của văn học Quảng Trị được xây dựng trên sự tiếp nối những giá trị nhân văn và phát triển khả năng thử nghiệm về hình thức, thể loại. Thế hệ nhà văn trẻ sẽ kế thừa di sản ký ức chiến tranh để chuyển hóa thành những triết lý sống mới, đặt tâm điểm vào thân phận cá nhân trong bối cảnh toàn cầu hóa. Mục tiêu cuối cùng là văn học Quảng Trị sẽ trở thành tiếng nói độc đáo cho cả miền Trung và văn học cả nước, một nền văn học địa phương lấy ký ức làm điểm tựa, hướng tới sự tự vấn và tái tạo bản sắc trong kỷ nguyên mới.
