Phó bảng Trần Viết Thọ (1836 - 2026) người làng
Thâm Triều huyện Đăng Xương, phủ Triệu Phong (nay là thôn Đồng Tâm, xã Triệu Cơ,
tỉnh Quảng Trị). Ông sinh ra trong một gia đình có
truyền thống Nho học; thuở nhỏ ông đã tỏ ra là một nho sinh thông minh, xuất
chúng. Ông đỗ Cử nhân năm Tự Đức
(1867) lúc 31 tuổi và đỗ Phó bảng (tức Tiến sĩ) khoa thi Hội năm (1871) lúc 36
tuổi.
Năm Tự
Đức thứ 26 (1873) ông được bổ chức Giáo thụ phủ Quảng Hoá, tỉnh Thanh Hoá. Năm
sau ông được thăng Tri huyện Hưng Nhân, rồi Giáo thụ huyện Xuân Trường, sau đó
về Kinh làm Chủ sự Bộ Lại kiêm Cơ mật Hành tẩu. Ông làm quan trong giai đoạn
lịch sử đầy biến động; thực dân Pháp từng bước xác lập nền đô hộ lên nước ta.
Buồn phiền về thế sự, ông xin cáo quan về quê năm Kiến Phúc thứ hai (1884).
Đến thời
Hàm Nghi (1884 - 1885) do mến mộ một trung thần có tài cao đức trọng, triều
đình Huế đã phong cho ông hàm Hàn Lâm Viện Thị Giảng Học Sĩ và
tái bổ nhiệm làm Án sát sứ tỉnh Quảng Nam và sau đó là Đốc học tỉnh Quảng Nam.
Năm Thành Thái thứ nhất 1889, ông chuyển về làm Đốc học tỉnh Quảng Trị. Kiêm
Giám khảo Trường thi Nghệ An. Bốn năm sau (1893), ông “treo ấn từ
quan” lần thứ hai, về quê rồi đi tu theo Tam giáo. Trong quá trình làm quan
cũng như khi về ở ẩn, ông đã dành nhiều thời gian, công sức nghiên cứu
kinh sách, đọc tụng kinh điển và trước tác. Năm 1899, ông
mất tại quê nhà bằng hình thức phóng hoả tự thiêu, thọ 64 tuổi.
Phó bảng Trần Viết Thọ là một hiện
tượng đặc biệt về một nhà đại khoa có đời sống thanh cao, liêm khiết, trung
trực và tiết tháo. Dù ở cương vị nào, ông cũng đem hết sức mình giúp cho nước,
lo cho dân. Ông luôn tỏ ra là người có nhân phẩm, thanh liêm và hết lòng thương
dân. Với cách sống thanh cao đó, ông được các đồng liêu, các bậc thức giả và
nhân dân yêu mến, cảm phục.
Qua 20 tham luận gửi về và các ý kiến
đóng góp tại hội thảo, những vấn đề thuộc về cuộc đời và hành trạng của
Phó bảng Trần Việt Thọ được làm sáng tỏ; những khoảng trống, những góc mờ của lịch
sử, được phân tích, luận giải thêm.
Hội thảo cũng nhận được các ý tưởng, giải pháp
nhằm bảo tồn và tôn vinh các giá trị di sản văn hoá cả vật lẫn phi vật thể về
Phó bảng Trần Viết Thọ, như: Đề nghị bổ sung tên của ông vào "ngân
hàng" dữ liệu tên các danh nhân, nhân vật văn hóa - lịch sử của tỉnh để đặt
tên đường, tên trường học; tiến hành cải táng di cốt của ông đưa về lại vị trí
gốc để lập hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích cấp tỉnh…
