Sau hơn nửa thế kỷ
thống nhất đất nước, chiến tranh cách mạng và người lính vẫn là một trong những
đề tài lớn của điện ảnh nước ta. Những năm gần đây, bộ phim “Mưa đỏ” của đạo diễn
Đặng Thái Huyền và bộ phim “Địa đạo: mặt trời trong bóng tối” của đạo diễn Bùi
Thạc Chuyên cùng ra mắt năm 2025 đã thành công ngoài mong đợi, được khán giả rất
quan tâm, trong đó phim “Mưa đỏ” phá kỷ lục về lượng khán giả và doanh thu
phòng vé. Điều đó không có gì lạ bởi cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước vô cùng
gian khổ, ác liệt và cuối cùng thắng lợi vẻ vang là một sự kiện từng làm chấn động
lịch sử nước ta và thế giới, ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống xã hội, làm thay đổi
biết bao số phận con người. Đề tài này chắc chắn sẽ được điện ảnh Việt Nam tiếp
tục chú trọng trong tương lai.
Bên cạnh đề tài
chiến tranh cách mạng và người lính, khoảng ba thập niên gần đây, điện ảnh nước
ta xuất hiện một loại đề tài mới, rất đáng chú ý, là vấn đề hòa giải sau chiến
tranh.
Hòa giải với người
nước ngoài
Về hòa giải với
người nước ngoài, khá nhiều cựu binh Mỹ từng tham chiến ở Việt Nam bị sang chấn
tâm lý, lương tâm day dứt, hối hận về những tội ác mà mình và đồng đội đã gây
ra cho người dân Việt Nam, rồi từ đó có những việc làm cụ thể, thiết thực nhằm
xoa dịu phần nào nỗi đau của các nạn nhân cùng thân nhân họ. Chẳng hạn như vụ
lính Mỹ thảm sát 504 người dân vô tội ở Sơn Mỹ, Quảng Ngãi năm 1968. Hai bộ
phim tài liệu “Tiếng vĩ cầm ở Mỹ Lai” của đạo diễn Trần Văn Thủy thực hiện năm
1988 và “Giai điệu của ám ảnh” của hai đạo diễn Nguyễn Anh Tuấn, Hồ Nhật Thảo
thực hiện năm 2013, đã phản ánh tâm trạng và hành động của một số lính Mỹ từng
trực tiếp hoặc gián tiếp tham gia vụ thảm sát này. Đó là cựu binh Roy Mike
Boehm, dù không trực tiếp tham gia vụ thảm sát nhưng ông rất tức giận với tội
ác của quân đội Mỹ nên ông trở lại Việt Nam mỗi năm một lần để chơi vĩ cầm cho
cư dân hiện tại và cho linh hồn những người đã khuất. Đó là cựu binh Billy
Kelly cũng mỗi năm một lần trở lại Sơn Mỹ lặng lẽ dâng 504 bông hoa hồng (tượng
trưng cho 504 linh hồn nạn nhân). Ngoài ra, những nhân chứng sống như nhà báo
Ronald Haeberle, người trực tiếp chụp bộ ảnh vụ thảm sát, hai cựu phi công Hugh
Thompson và Larry Colburn, những người trực tiếp cứu giúp trẻ em chưa kịp bị
sát hại, cũng về đây tưởng niệm các nạn nhân xấu số.
Còn đạo diễn
Đoàn Hồng Lê với bộ phim tài liệu “Đường đến hòa bình” thực hiện năm 2023 thì
phản ánh việc lính Nam Triều Tiên với hàng chục vụ thảm sát cả ngàn người dân
miền Trung, trong đó có vụ thảm sát tại làng Phong Nhị, tỉnh Quảng Nam cũ năm
1968. Nội dung chính của bộ phim là phản ánh nhiều công dân Hàn Quốc phẫn nộ
khi biết sự thật về cuộc tàn sát nói trên. Nữ tiến sĩ Ku Su Jeong - người đến tận
nơi tìm hiểu thực tế, đã quyết tâm đưa vụ việc này ra ánh sáng. Cô là một trong
những người sáng lập phong trào “Thành thật xin lỗi Việt Nam”. Trong khi đó,
nhà báo Koh Kyoung Tae đăng loạt bài điều tra các vụ thảm sát này trên báo Hàn
Quốc Hankyoreh 21. Điều bất ngờ thú vị là, chính những nhà nghiên cứu, nhà báo,
luật sư cùng nhiều người dân Hàn Quốc đã tận tình hỗ trợ, giúp đỡ về thủ tục
pháp lý để bà Nguyễn Thị Thanh, nạn nhân vụ thảm sát ở Phong Nhị, sang tận
Seoul kiện Chính phủ Hàn Quốc ra tòa về những tội ác mà lính Nam Triều Tiên đã
gây ra cho gia đình và đồng bào bà. Tuy kết quả vụ kiện chưa như ý muốn nhưng sự
thức tỉnh lương tri của một bộ phận người dân Hàn Quốc đáng được ghi nhận.
Việc tự nhận thấy
sự sai trái, tàn bạo của binh lính nước mình khi xâm lược Việt Nam, thể hiện sự
phẫn nộ với đội quân vô nhân tính ấy, đồng thời chia sẻ nỗi đau mất mát lớn lao
của các gia đình nạn nhân bị thảm sát là việc làm thiết thực góp phần đáng kể
vào sự hòa giải sau cuộc chiến.
Sự hòa giải còn
thể hiện ở chỗ những cựu binh Mỹ tôn trọng, cảm phục tinh thần yêu nước dũng cảm,
sẵn sàng xả thân chiến đấu bảo vệ Tổ quốc của quân dân Việt Nam. Bộ phim tài liệu
“Còn lại với thời gian” của đạo diễn Lê Hồng Chương thực hiện năm 2005 và bộ
phim truyện “Đừng đốt” của đạo diễn Đặng Nhật Minh ra mắt năm 2009 phản ánh việc
ông Frederic Whitehurst, cựu binh Mỹ, đã giữ quyển nhật ký của liệt sĩ - bác sĩ
Đặng Thùy Trâm suốt 35 năm rồi trao lại cho gia đình cô cùng với sự thấu hiểu,
ngưỡng mộ, cảm phục của ông.
Thể hiện sự cảm
phục của cựu binh Mỹ với người Việt Nam còn có phim tài liệu “Cuộc gặp gỡ sau
48 năm” của đạo diễn Trần Quốc Sơn thực hiện năm 2015. Nội dung phim là cuộc gặp
nhau rất thú vị, nhiều cảm xúc giữa hai cựu phi công từ hai chiến tuyến là ông
Charlie Plumb và ông Nguyễn Văn Bảy. Hai ông chạm trán nhau trên không phận miền
Bắc ngày 27/4/1967. Trận ấy ông Plumb may mắn thoát chết trước đòn tấn công táo
bạo, dũng mãnh của ông Nguyễn Văn Bảy. Chính vì nể phục ông Bảy mà năm 2015,
ông Charlie Plumb qua Việt Nam, lặn lội xuống tận miền Tây Nam Bộ gặp lại ông
Nguyễn Văn Bảy trò chuyện vui vẻ trong niềm cảm mến, nể phục của ông.
Ở mảng nội dung
này còn có phim “Còn lại chữ tình” của đạo diễn Trương Vũ Quỳnh thực hiện năm
2024. Nội dung phim phản ánh hai nhà giáo trước đây ở hai bên chiến tuyến, giờ
bắt tay nhau hợp tác trên lĩnh vực giáo dục - đào tạo. Đó là tiến sĩ Jack
Hawkins từng tham chiến ở Việt Nam năm 1968, 1969, nay là Hiệu trưởng một trường
đại học ở Hoa Kỳ, và Nhà giáo Ưu tú Lê Công Cơ từng hoạt động nội thành trong lực
lượng cách mạng miền Nam, nay là Chủ tịch Hội đồng Đại học Duy Tân. Những con
người từng ở hai phía đối địch trong chiến tranh, giờ mừng vui khi gặp lại
nhau, thậm chí còn hợp tác với nhau để làm ăn là những biểu hiện tích cực của sự
hòa giải dân tộc.
Hòa giải trong nội
bộ dân tộc
Với chủ trương
“Việt Nam hóa chiến tranh” của người Mỹ, có lúc trên chiến trường chỉ có người
Việt từ hai bên giao chiến. Đó là một thực tế nghiệt ngã của lịch sử. Hòa hợp,
hòa giải dân tộc nhằm cùng nhau hàn gắn vết thương chiến tranh, xây dựng lại đất
nước là một trong những chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước ta. Những năm gần
đây, đề tài này được điện ảnh Việt Nam chú trọng và đã gặt hái được kết quả khả
quan. Hai bộ phim tài liệu tiêu biểu ở nội dung này là “Tỉnh thức và hóa giải”
của nhóm tác giả Trần Đăng Mậu, Bùi Thanh Hải, Lê Thi (Điện ảnh Quân đội nhân
dân) sản xuất năm 2024, và “Hành trình thống nhất” của đạo diễn Nguyễn Đức Đệ
(Đài Truyền hình Việt Nam) sản xuất năm 2025.
Bộ phim “Tỉnh thức
và hóa giải” kể câu chuyện thực tế về các cựu binh quân đội nhân dân Việt Nam
và cựu binh quân đội Sài Gòn từng chạm trán nhau, đối đầu ác liệt trên chiến
trường ngày nào, nay cùng hẹn nhau trở lại thăm chiến trường xưa. Ngày
31/3/1972, tại cứ điểm 241 miền Tây Quảng Trị, Trung đoàn pháo binh 38 - Bông
Lau của quân đội nhân dân Việt Nam giao chiến với Trung đoàn bộ binh 56 quân
đoàn I quân đội Sài Gòn. Trước sự tấn công dữ dội của Trung đoàn pháo binh Bông
Lau, trung tá Phạm Văn Đính, Trung đoàn trưởng Trung đoàn 56 quân đội Sài Gòn
đã ra lệnh hạ súng, phản chiến, đi theo cách mạng. Hành động đó đã cứu mạng sống
cho hơn 1000 người lính chế độ Sài Gòn. Hẹn nhau về chiến trường xưa Quảng Trị
lần này, phía cựu binh Trung đoàn 38 - Bông Lau (QĐNDVN) có đại tá Nguyễn Đăng
Cẩn, đại tá Nguyễn Quang Đáng, họa sĩ Trần Hải Minh (thay mặt cho cha là đại tá
Trần Thông vừa qua đời), phía cựu binh Trung đoàn 56 (QĐSG) có các ông Trương
Thanh, Trương Nghệ, Hoàng Hà, Nguyễn Bốn, Nguyễn Văn Hiếu, Trương Kim Quy, Lê
Quang Gọn, Nguyễn Quang Giáo… Ở tuổi ngoài 70, các ông gặp nhau chuyện trò rôm
rả, thăm hỏi nhau, có nhắc lại chuyện chiến đấu ngày xưa nhưng không đi sâu
phân tích đúng sai, thắng thua trong quá khứ mà chỉ để cảm nhận sâu sắc hơn giá
trị của hòa bình, của tình đoàn kết dân tộc, sự yêu thương giống nòi…
Trong khi đó, bộ
phim “Hành trình thống nhất” phản ánh một thực tế lịch sử là ở miền Nam, nhiều
gia đình, nhiều thôn xóm bị phân hóa, chia rẽ, vừa có người theo cách mạng vừa
có người cầm súng theo phía bên kia. Ở nhiều xóm ấp tại tỉnh Bình Dương cũ, có
một nửa số gia đình chịu cảnh chia đôi theo hai chiến tuyến và không ít lần phải
cầm súng hướng về phía người thân. Hai anh em ông Bảy Hội, Sáu Cũ đi lính cho
chế độ Sài Gòn, bây giờ thờ 4 liệt sĩ cách mạng là cha mẹ và anh chị ruột. Hai
anh em nhà ông Tư Bổng từng ở hai chiến tuyến nhưng bây giờ nương tựa chăm sóc
nhau khi tuổi cao, bởi sau chiến tranh, điều quý giá nhất là cả hai vẫn còn được
sống. Quá trình hòa giải dân tộc bắt đầu một cách tự nhiên từ những gia đình
như vậy. Việc lựa chọn nghĩa trang Bình An (trước kia gọi là nghĩa trang Biên
Hòa, dành để chôn cất lính quân đội Sài Gòn tử trận, nay là nơi dành để tưởng
niệm chung những người đã khuất) để ghi lại những lời nói chân thật của thân
nhân người đã mất, không phân biệt thắng thua, cũng là một thông điệp về sự bao
dung và hòa giải.
Mong đợi những bộ
phim truyện sâu sắc
Nghệ thuật điện ảnh
đã và đang hướng vào những đề tài hậu chiến như: nỗi đau mất người thân, sự ám ảnh
của các cựu binh, thực hiện chính sách đền ơn đáp nghĩa, tìm kiếm, quy tập hài cốt
liệt sĩ, chăm sóc nạn nhân chất độc da cam… Hòa giải, hòa hợp dân tộc cũng là một
đề tài thời hậu chiến nhưng chỉ được điện ảnh nước ta chú trọng từ thời đất nước
đổi mới, và cũng đã gặt hái được một số kết quả khả quan, thể hiện qua các giải
thưởng quốc gia và quốc tế (các bộ phim Tiếng vĩ cầm ở Mỹ Lai, Đừng đốt, Còn lại
với thời gian, Tỉnh thức và hóa giải…). Tuy nhiên, các tác phẩm điện ảnh về đề
tài hòa giải cho thấy:
Nội dung về hòa
giải với người nước ngoài (người Mỹ, người Hàn Quốc) được thực hiện sớm hơn, số
lượng tác phẩm nhiều hơn so với nội dung hòa giải trong nội bộ dân tộc. Nhân vật
chính trong các phim này chủ yếu là người nước ngoài. Họ tự cảm thấy sai trái,
lỗi lầm, day dứt lương tâm, từ đó chủ động trở lại Việt Nam để chia sẻ những khổ
đau, mất mát của người Việt Nam.
Phim tài liệu đi
trước phim truyện trong việc thể hiện nội dung hòa giải sau chiến tranh. Trường
hợp cùng phản ánh về cuộc đời bác sĩ Đặng Thùy Trâm gắn với câu chuyện người
lính Mỹ giữ quyển nhật ký của chị suốt 35 năm rồi trở lại Việt Nam trả lại cho
gia đình thì phim tài liệu “Còn lại với thời gian” của đạo diễn Lê Hồng Chương
và bộ phim truyện “Đừng đốt” của đạo diễn Đặng Nhật Minh cách nhau 4 - 5 năm.
Điều đó cũng dễ hiểu vì phim tài liệu là thể loại xung kích trong việc phản ánh
hiện thực cuộc sống, còn phim truyện đòi hỏi có tính khái quát bằng hình tượng
nhân vật điển hình, đòi hỏi cần nhiều thời gian.
Đất nước ta thống
nhất về địa lý đã hơn nửa thế kỷ và cũng rất cần thống nhất lòng người sau cuộc
chiến gian khổ, ác liệt, dài lâu. Việc khép lại quá khứ, xóa bỏ định kiến và mặc
cảm để thực hiện chủ trương đại đoàn kết toàn dân tộc, làm động lực xây dựng đất
nước, cùng nhau bước vào kỷ nguyên mới là yêu cầu vô cùng cần thiết hiện nay.
Hy vọng điện ảnh Việt Nam tiếp tục sản xuất được những bộ phim, nhất là phim
truyện, có giá trị sâu sắc hơn về đề tài hòa hợp, hòa giải dân tộc.
Đà
Nẵng, tháng 6 năm 2026
H.H
