Hò khoan - di sản quốc gia
Người
Quảng Bình hầu như đều biết đến bài hát nổi tiếng Quảng Bình quê ta ơi của nhạc sĩ Hoàng
Vân, ra đời năm 1964 trong thời khói lửa. Đó là ca khúc tiêu biểu nhất viết về
Quảng Bình, vượt ra khỏi phạm vi của một “tỉnh ca” được người gần xa biết đến
và yêu mến. Nhưng có một điều không phải ai cũng để ý, đó là bài ca này lấy chất
liệu từ hò khoan Lệ Thủy, cộng hưởng tâm hồn với tài nghệ nhạc sĩ mà cho ra đời
một ca khúc để đời như vậy.
Vậy hò khoan Lệ Thủy như thế nào mà lay động lòng người đến thế?
Chúng tôi nhớ đến lời của ông Dương Văn Bình, Trưởng phòng Văn
hóa Thông tin huyện Lệ Thủy trước đây: “Hò khoan Lệ Thủy được công nhận là di sản
văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2017, huyện Lệ Thủy và tỉnh Quảng Bình rất
quan tâm đến việc bảo tồn, phát huy di sản này bằng các cách thức cụ thể như
thành lập các câu lạc bộ hò khoan, đưa hò khoan vào giảng dạy ở trường học, tổ
chức hội thi, hội diễn, liên hoan văn nghệ nhằm tôn vinh và lan tỏa hò khoan.
Các anh cứ tìm hiểu rồi sẽ có cảm nhận riêng mình”.
Chúng tôi tìm đến ngôi nhà ở thôn Đại Phong, xã Phong Thủy, huyện
Lệ Thủy (nay là xã Lệ Thủy, tỉnh Quảng Trị) để xin tìm gặp Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn
Thị Lý. Sau khi mời khách uống trà, bà Lý vào chuyện: “Tui sinh năm 1955, năm
nay 71 tuổi. Tui mê hò khoan Lệ Thủy lắm, e có từ trong máu. Vì nhà tui có cha
tui, o tui đều là những người mê đi hò, hò giã gạo, hò đâm bắt tức là hò đối
đáp. Chú tui cũng thế, lập một đội văn nghệ nhà thờ, rồi tự mình sáng tác, ưng
chi viết nấy, hò khoan mà. Nói chung cả bà con họ hàng đều mê hò khoan. Năm
1960 khi mới năm tuổi tui đã dựa cột mà say sưa nghe người lớn hát hò, ước chi
mình lớn lên cũng thế. Đến năm mười hai tuổi tui bắt đầu đi theo nghe ngóng, vỗ
tay và học lỏm. Mười lăm tuổi đã bắt đầu ca hát, thầy dạy chính là cha tui, đó
là Nghệ nhân Dân gian Nguyễn Hữu Sào, mới mất cách đây vài năm, thọ hơn
100 tuổi. Anh trai tui là Nguyễn Hữu Điệp cũng là Nghệ nhân Ưu tú. Còn tui, sau
khi học khá thành thạo thì đi hát hò khoan, rất say mê trong phong trào văn nghệ
địa phương”.
“Miễn nghe hò là tới...”
Thấy Nghệ nhân Ưu tú hò khoan Nguyễn Thị Lý say sưa trò chuyện,
tôi cũng mạnh dạn xen vào: “Vậy đến khi có gia đình, con cái thì làm thế nào để
thỏa mãn niềm say mê hát hò khoan ạ?”. Bà chỉ vào người chồng đang ngồi bên cạnh
rồi vui vẻ đáp: “Thì đây, chính khi đi hội diễn, tui gặp được ông là nhạc công
cổ nhạc rồi nên duyên vợ chồng. Sau này, khi có con cái, mỗi lần tập luyện hay
đi hội diễn, nhờ có ông có chung niềm mê hát, cảm thông với vợ nên tui mới đi
đây đi đó theo đuổi hò khoan. Hội diễn gần trong huyện, trong tỉnh thì ông còn
sắp xếp đến xem, còn ở xa hơn thì chịu khó trông con cho vợ được yên tâm theo
việc văn nghệ, tui cũng thiệt may mắn. Con tui cũng có đứa nối nghiệp cha mẹ,
miễn nghe hò là tới. Ui chà, cả mấy thế hệ của gia đình mà hò khoan đã ăn vô
máu rồi, không dứt ra được”. Bà cười mãn nguyện rồi nói tiếp: “Con gái, con
trai tui cũng có công việc ổn định, đứa ở phía bắc, đứa ở phía nam, thỉnh thoảng
gửi ít tiền về cho mẹ để bồi dưỡng hay thuốc thang cho khỏe mạnh. Tiền ấy, tui
chi cho hò khoan hết, như xăng xe đi lại hay hoa quả, ăn vặt để động viên chị
em nghệ nhân và các cháu, thuốc men cho mẹ là thuốc hò khoan đó (cười). Nghề
này, nói gì thì nói trước hết phải đam mê, không đam mê không theo nổi. Vì hò
khoan cũng nhiều làn điệu, nhiều lối hát theo từng hoàn cảnh khác nhau, nếu
không chịu khó tìm tòi, học hỏi thì khó lòng nắm được. Cũng vì vậy nên có hôm
vì mê mải soạn lời đến hai giờ sáng, ông chồng tui cũng phải la rầy vợ vì lo
tui đau ốm. Huyện cũng rất quan tâm, khi câu lạc bộ của chúng tôi mới hình
thành đã được cấp kinh phí 20 triệu đồng. Sau đó thì tự túc là chủ yếu, vì chắc
huyện cũng còn nhiều việc quan trọng khác phải lo. Rồi khi chùa Hoằng Phúc, di
tích quốc gia được xây mới, nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ từ Hà Nội vào, nghe
hát hò khoan Lệ Thủy, ông ứa nước mắt, tìm cách hỗ trợ cho các nghệ nhân hò
khoan hát ra mắt khi khánh thành chùa. Đó cũng là cơ duyên với chúng tôi khi gặp
được một người tâm huyết”.
Đang trò chuyện thì một người trạc ngoài sáu mươi tuổi vào nhà.
Bà Lý đon đả giới thiệu: “Đây cũng là Nghệ nhân Ưu tú hò khoan Lê Thị Hồng Hạnh,
trước là học trò giỏi của tui sau thành đồng nghiệp, một người có năng khiếu,
nhạy bén và đam mê hò khoan nhiều lắm. O Hạnh cùng với tui giảng dạy các lớp
cho các nghệ nhân trẻ, kể cả các cháu học sinh”.
Chuyện trò tiếp tục, một lát chợt bà Lý khởi xướng nói với chồng
và nghệ nhân Hồng Hạnh: “Hay là mình làm một tiết mục hò khoan để chào đón
khách đường xa đến với quê hương hò khoan Lệ Thủy”. Chúng tôi thật bất ngờ và cảm
kích. Vậy là chồng bà Lý, nhạc công Ngô Lực so dây, hai nữ nghệ nhân hòa giọng
hò khoan, say sưa cất lên trong một chiều đông rét mướt, làm ấm cả một không
gian văn nghệ quê nhà chân mộc và gần gũi. Cả một vùng quê địa linh nhân kiệt,
tài hoa, lịch lãm như được tái hiện, thăng hoa trong từng câu hát mời mọc ân
tình, da diết: “Khoan ơi khoan, mời bạn, khoan với hò khoan… Gặp gỡ nhau đây…”
Người hát hết mình, còn riêng đối với người nghe, đó quả là một
buổi chiều thật sự khó quên.
Đem chuông đi đánh nước người
Hò khoan Lệ Thủy đi hội diễn, hội thi trong huyện, trong tỉnh
là chuyện bình thường. Các nghệ nhân tham gia các chương trình trong khu vực,
đi giao lưu, hội diễn trong Nam, ngoài Bắc thì nhiều người cũng đã biết. Hò
khoan Lệ Thủy từng được cất lên ở quần đảo Trường Sa, hát mừng những người lính
biển… Nhưng khi gặp bà Nguyễn Thị Lý, chúng tôi thật bất ngờ khi phát hiện thêm
một điều chưa thấy ai nói: Đó là nghệ nhân hò khoan Lệ Thủy đã từng đi lưu diễn
nước ngoài.
Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Lý tìm các bức ảnh lưu niệm rồi khẳng
định thông tin này: “Cũng thật bất ngờ, cuối năm 2019, hội Việt kiều ở đông bắc
Thái Lan mời Câu lạc bộ Hò khoan Lệ Thủy của chúng tôi sang biểu diễn. Từ Lệ Thủy
đi 12 người vì kinh phí của mình cũng hạn chế. Sang đó, họ đón từ cửa khẩu đưa
về rồi tiếp đãi long trọng lắm, có cả nhiều khẩu hiệu: “Hoan hô đoàn hò khoan Lệ
Thủy - Quảng Bình sang thăm và biểu diễn”, cả trong quán ăn cũng có. Vô ở chùa
Mục Đa Hán gặp một bà mẹ đã 98 tuổi là con của một bà từng nuôi Bác Hồ trong thời
gian Người hoạt động cách mạng trước năm 1945 ở đây. Bà cứ ôm lấy tui và nói:
Cho gặp Thu Hiền, để nghe Thu Hiền hát vì có lẽ thấy tui cũng hơi giống NSND
Thu Hiền. Đội hò khoan biểu diễn ở Mục Đa Hán và U-Đon. Không những Việt kiều
mà cả người Thái cũng tình cảm lắm, cứ xong một tiết mục là khán giả tặng hoa.
Lúc chia tay, ai cũng lưu luyến, bùi ngùi”.
Dân Lệ Thủy ăn Tết Độc lập
Hằng
năm nhiều nơi trong nước ta long trọng kỷ niệm ngày lễ Quốc khánh 2/9 còn được
gọi bằng cái tên dân gian nhiều ý nghĩa: Tết Độc lập. Nhưng có lẽ không nơi đâu
ăn tết này to như Lệ Thủy, không những to mà còn đông, không những chỉ đông mà
còn vui, rất vui, và đặc biệt hơn sự vui này còn kéo dài gần cả tháng. Có mấy
người còn đọc câu ca mới của dân gian đầy vẻ tự hào: Dù ai đi đâu, về
đâu/ Mồng hai tháng chín vẫn mong về nhà/ Về xem lễ hội quê ta/ Dưới sông bơi
chải, nhà nhà cờ bay. Tôi chỉ mới có dịp xem phim, ảnh và nghe kể về Tết Độc
lập nơi đây.
Chính anh Trương Như Nhân, nguyên cán bộ Mặt trận Tổ quốc Việt
Nam huyện Lệ Thủy cũng nói: “Đúng là Tết Độc lập ở đây vui nhất nước, ai cũng
náo nức, dân Lệ Thủy đi muôn nơi nhưng khi nghe ăn mừng kỷ niệm Tết Độc lập thì
ai cũng muốn về. Vui lắm, vui không tả nổi…”
Nhiều người giải thích sơ qua nhưng tôi nghe chưa thật thuyết
phục và thỏa mãn. Cho đến hôm rồi về lại Lệ Thủy nghe nhạc công Ngô Lực cắt
nghĩa thì tôi mới vỡ vạc ra. Ông lý giải: “Vì sao Tết Độc lập ở đây vui bậc nhất,
vui hơn nhiều nơi khác? Trước hết đây là một chiếc nôi của cách mạng, là quê
hương của Đại tướng Võ Nguyên Giáp; thứ hai là ở đây có phong tục đua thuyền rất
bài bản và độc đáo, không phải kiểu đua cho vui, đua tái hiện trên một đoạn ngắn
chỉ một vài cây số là cùng, mà đây đua vài chục cây số, thi tài, thi sức, thi
trí, thi lực, thi cả mẹo mực trong đó, đua tranh quyết liệt, hơn nhau chỉ một
mái chèo. Hơn nữa nơi khác đua thì thuyền ra xa, người xem ở trong bờ, không tận
mắt chứng kiến, nhưng ở đây dân sống liền kề sông, dọc theo con sông hàng chục
cây số, sông không rộng lắm nên thuyền đua là họ nhìn thấy rõ nên càng hào hứng
và hồi hộp, như thể chính mình cũng đang trực tiếp tham gia; thứ ba là hò khoan
kích thích không khí đua bơi nên càng náo nhiệt. Lâu dần ngày càng đông vui, nhất
là khi hò khoan và lễ hội đua, bơi thuyền Lệ Thủy được nhà nước công nhận là Di
sản văn hóa phi vật thể quốc gia thì dịp mồng 2/9 ở đây còn to và vui hơn cả Tết
Nguyên đán”.
Những người Lệ Thủy ngồi quanh đều gật gù công nhận ông Lực nói
phải.
Ông Lực kể tiếp: “Gần Tết Độc lập cả tháng, bà con đã tập luyện
đua thuyền, chiều lại nghe tiếng đua thuyền dưới sông là trên bờ việc chi cũng
gác lại chạy xuống xem, hò reo, cổ vũ. Không xem, không yên, làm việc gì cũng mất
tập trung, nghe đua bơi là cứ thôi thúc trong bụng, phải đi coi cho bằng được.
Còn khi thi nghe loa ban tổ chức cập nhật vị thứ trên đường đua, nghe đội mình
vượt lên thì mừng mà nghe tụt lui xuống thì ruột như lửa đốt, ai cũng đứng ngồi
không yên”.
Bà Nguyễn Thị Lý kể thêm: “Ui, tui là phụ nữ mà còn hào hứng,
huống chi nam giới. Tui hồi trẻ cũng có năm tham gia, khí thế và quyết tâm lắm,
nên thắng thì đương nhiên là vui lắm rồi, còn nếu thua thì cũng buồn và bứt rứt,
nhưng rồi thì ai cũng hòa chung niềm vui quá lớn. Không khí sôi động lắm”.
Bà Lê Thị Hồng Hạnh tiếp lời: “Có năm Tết Độc lập trùng với dịp
rằm tháng Bảy nên bà con đã tổ chức Tết to mà chùa Hoằng Phúc làm cũng lớn, lễ
phóng sinh đông nghịt, xe máy chạy kín hai bên bờ sông, chen chân không lọt.
Thiệt là vui không nói hết. Người Lệ Thủy đi xa có khi bận quá không về Tết cổ
truyền nhưng vẫn có mặt vào Tết Độc lập”.
Đại tướng của lòng dân
Chính ông Ngô Lực cũng nói: “Mỗi lần Đại tướng Võ Nguyên Giáp có dịp về thăm quê đều mong muốn duy trì lễ hội đua thuyền, hát hò khoan Lệ Thủy, coi đó là vốn quý của quê hương”.
Tôi tìm về làng An Xá, xã Lộc Thủy, huyện Lệ Thủy (nay là xã Lệ
Thuỷ, tỉnh Quảng Trị) thăm lại ngôi nhà nơi chôn nhau cắt rốn của vị Đại tướng
tài đức vẹn toàn, nay là nhà lưu niệm. Trước khi Đại tướng qua đời ít lâu, tôi
cùng cả gia đình nhỏ của mình đã đi phượt bằng xe máy đến đây, được gặp và trò
chuyện với ông Võ Đại Hàm, cháu Đại tướng. Lúc ấy, con gái đầu của tôi mới học
hết tiểu học, cháu ngỏ ý muốn viết vào sổ lưu niệm và tôi đồng ý, bảo con cứ viết
những điều con cảm nhận, suy nghĩ, là của chính con. Ngày Đại tướng đi xa, tôi
và một người anh làm nghề dạy học đã ra đây thắp nhang, hòa trong dòng người tưởng
chừng không dứt từ muôn nơi đổ về Lệ Thủy.
Trong ngôi nhà mộc mạc, đơn sơ, có bàn thờ với di ảnh của ông
không ngớt khói hương thành kính. Một đoàn cựu chiến binh đến thăm. Tôi nghe giọng
người thắp nhang khấn vái: “Kính mong linh hồn Đại tướng thiêng liêng phù hộ
cho quê hương đất nước thanh bình, thịnh vượng, người dân được no ấm, an vui”.
Với bao người, Đại tướng vẫn còn sống mãi trong ký ức nhân dân. Họ đến sau nhà,
chụp ảnh ở gốc cây khế hơn trăm tuổi gắn bó với kỷ niệm của Đại tướng thuở ấu
thơ.
Chúng tôi ngồi trò chuyện với ông Võ Xuân Hòa, cũng là cháu của
Đại tướng, được biết thêm nhiều chuyện. Ông Hòa cho hay: “Đại tướng là người mà
như Bác Hồ nói: “Dĩ công vi thượng”, lấy việc nước, việc công làm đầu, không vì
tình riêng mà làm khác đi. Ngày mẹ Đại tướng mất, địa phương muốn đưa cụ bà vào
nghĩa trang liệt sĩ của huyện nhưng Đại tướng không đồng ý, lý do là mẹ mình
không phải là liệt sĩ thì không nên an nghỉ ở nơi đó, việc nào ra việc đấy.
Cũng như chúng tôi, là cháu của Đại tướng nhưng không nghĩ mình thế này thế nọ,
vẫn đi thanh niên xung phong, rồi chuyển ngành, về làm nông dân bình thường, vẫn
vui vẻ, thế thôi”.
Nhớ lại hôm ngồi với các nghệ nhân hò khoan Lệ Thủy, bà Nguyễn
Thị Lý, Lê Thị Hồng Hạnh và nhạc công Ngô Lực đã cùng cất lên bài ca mà họ nói
nôm na, chân tình với nhau: “Mình hát bài ca về bác Giáp”. Rồi cả mấy người tuổi
cao cùng cất lên: “Quê hương Lệ Thủy tự hào, từ một cánh đồng chiêm trũng…”. Và
cứ thế họ hồn nhiên hát, say sưa ngợi ca về một vĩ nhân tài đức cao vời mà bình
dị vô cùng, mà thân thương như là thân tình cật ruột, như láng giềng vui buồn,
tối lửa tắt đèn luôn có nhau… Càng ngộ ra một điều: Đại tướng là con đẻ của
nhân dân, gắn bó máu thịt với nhân dân và sống mãi giữa lòng dân.
Tôi bước ra đường ngay bên dòng Kiến Giang, gió sông lồng lộng
thổi từ vạn cổ cho đến hôm nay…
P.X.D
