Thao thức Cửa Tùng

Đây là những tư liệu quý do Hội những người bạn Cố đô Huế - một tổ chức học thuật quy tụ giới trí thức nghiên cứu, bảo tồn các giá trị lịch sử, văn hóa, nghệ thuật, kiến trúc của cố đô Huế và vùng Trung Kỳ - dày công sưu tầm từ các nguồn bưu thiếp cổ của người Pháp xuất bản đầu thế kỷ XX. Nếu không có bộ ảnh này, mấy ai ngờ được, bãi biển Cửa Tùng trước đây từng là thiên đường nghỉ mát tuyệt vời ở miền Trung dành cho giới thượng lưu. Thuở ấy, hàng chục ngôi biệt thự và khách sạn kiểu Pháp được xây dựng trên những thềm đất cao nhô ra biển. Các công trình này có kết cấu thấp tầng hòa vào cảnh quan, hành lang rộng và mở rất nhiều cửa sổ để đón gió biển. Bên trong, từ phòng trà, phòng ăn đến phòng vui chơi đều được bài trí xa hoa, đầy đủ tiện nghi. Đặc biệt, toàn bộ dãy nhà đều hướng mặt ra phía đại dương như những lầu vọng cảnh, thỏa sức ngắm nhìn mây nước bốn phía. Không xa khu biệt thự là cửa biển, thuyền bè đậu nhấp nhô như một hải cảng nhỏ và sát bên cạnh khu nghỉ mát sang trọng là không gian, đời sống làng chài phong phú. Ngắm nhìn từng khung hình mới thấy một Cửa Tùng xưa hiện lên thật hoang sơ, thơ mộng, lành hiền.

Tôi có người anh từng trải qua tuổi ấu thơ trong căn nhà nhỏ gối đầu bên bờ sóng Cửa Tùng. Anh sinh ra sau năm 1975, khi tất cả vẻ đẹp sang trọng của thiên đường nghỉ mát Cửa Tùng đã bị san phẳng bởi hai cuộc chiến tranh khốc liệt. Sau ngày hòa bình, giữa bộn bề khó khăn, người dân làng biển đã nhặt nhạnh từng viên gạch, tảng đá từ những phế tích biệt thự đổ nát về dựng nhà. Chính anh cũng từng đi đào đá móng từ những nền dinh thự cũ, đem bán lấy tiền sắm sách vở tới trường. Anh kể lại, dọc theo bờ biển dài khoảng ba cây số, khuất dưới lớp cỏ dại hoang vu là rải rác dấu tích khu nghỉ mát xưa. Những ngày thơ nhỏ tuôn bụi lủi bờ, anh vẫn gặp những lối đi quanh co, những mảnh gạch đá vụn, những nền đất nhô lên như lưng trâu, lõm xuống như lòng chảo…

Tôi từng đến Cửa Tùng, lang thang dọc bờ biển với ý định tìm lại chút dấu tích của những ngôi biệt thự cũ. Từ cầu Hiền Lương, xuôi theo dòng Bến Hải chừng mười cây số là gặp biển cả mênh mông. Nơi dòng sông hòa mình vào sóng biển khơi ấy chính là Cửa Tùng. Thuở xưa, cửa biển này thuộc một phường của làng Tùng Luật, châu Minh Linh (tên gọi cũ của vùng đất Vĩnh Linh). Vì người địa phương quen gọi là làng Tùng nên cửa biển cũng mang tên Cửa Tùng. Nhìn từ trên cao xuống, vùng biển này sở hữu một địa thế vô cùng đặc biệt. Một bên là triền đất đỏ bazan đượm phong vị trung du, một bên là biển khơi ầm ào sóng vỗ. Từ trong triền đất đỏ nhô ra hai khối đất đá cao chừng mười mét, trông xa tựa như đầu con voi phủ phục sát mép nước. Hai khối đất đá ấy người Cửa Tùng gọi là Mũi Hàu và Mũi Si. Phía sau hai mũi đất ấy là triền đất đỏ bazan chạy dài sát biển, ôm lấy bãi cát mịn màng. Trên triền đất là khu dân cư ẩn khuất trong những vườn cây xanh mướt trồng tiêu, chè, thơm, mít… Có lẽ, dọc suốt chiều dài hơn ba ngàn cây số bờ biển nước ta, hiếm thấy nơi nào có những khu vườn xanh biếc cây trái được thiết lập trên nền đất bazan đỏ thắm lại ở kề bên biển như nơi này.

Ngắm trọn Cửa Tùng nhất là khi đứng trên mỏm đá ở Mũi Hàu hoặc Mũi Si dõi mắt ra xa, thấy từng lớp sóng xô bạc đầu, thấy màu vàng nhạt của bãi cát trải dài, màu xanh của rặng dương cổ thụ và phía xa xa là biển thẳm muôn trùng. Cũng chính hai mũi đất Mũi Hàu và Mũi Si ăn sâu ra biển đã tạo nên một eo biển kín đáo, khiến bờ cát uốn một đường cong hình trăng non đầy duyên dáng - dáng hình mà người xưa ví như chiếc lược đồi mồi cài trên mái tóc bạch kim của sóng biển. Rất có thể, trong những cuộc dạo chơi dọc bờ biển ngày xưa, A. Laborde - một người Pháp am tường về xứ Đông Dương và tỉnh Quảng Trị - cũng từng đứng trên các mũi đất này để mô tả: “Cửa Tùng sắc thái rất đặc biệt, nó được cấu tạo bởi một dải cao nguyên xanh tươi dựng xiên thành bờ trên một bãi biển có độ dốc thoải mái và nhẹ nhàng. Từ đỉnh dốc, người ta chiêm ngưỡng những màu xanh luôn biến đổi của biển và trời”¹. Đến những năm tháng sau này, khi về thăm Cửa Tùng vào một ngày hè năm 1962, bậc thầy ngôn từ Nguyễn Tuân cũng đã dành cho nơi này những lời xưng tụng tuyệt mỹ: “Cửa Tùng nhất nước ta đấy. Biển Cửa Tùng càng nhạt nắng càng khoe tươi. Đủ cấp bậc xanh và lam và hồng, và chuyển nhanh có lúc như chớp giật. Trời và sóng lộng lên sinh sắc của thiên nhiên… Ngày xưa, thực dân xoàng mới nghỉ ở Sầm Sơn, hạng to hạng bự thì phải ở Cửa Tùng”².

Những năm đầu khai thác thuộc địa ở Trung Kỳ, người Pháp vốn e ngại cái nắng khắc nghiệt của dải đất này nên luôn tìm kiếm những vùng đất có khí hậu dễ chịu và thiên nhiên hoang sơ để nghỉ mát. Bên cạnh Sầm Sơn của Thanh Hóa, Cửa Tùng của tỉnh Quảng Trị cũng được giới tư bản thực dân đánh giá là một bãi biển đẹp và lành nhất nhì ở Đông Dương. Trong cuốn “La Province de Quang Tri” do Phủ Toàn quyền Đông Dương xuất bản năm 1931, Cửa Tùng được nhắc đến như một “trạm nghỉ dưỡng theo mùa” (station balnéaire saisonnière) lý tưởng để tránh những luồng gió nóng oi bức vào mùa hè ở miền Trung.

Một số tư liệu sách báo cho biết, người đầu tiên để mắt và đánh thức Cửa Tùng là Khâm sứ Trung Kỳ Ernest Brière. Trong một chuyến hành hạt qua tỉnh Quảng Trị vào năm 1896, bị mê hoặc bởi bãi biển cảnh trí thanh cao hơn cả cửa Lăng Cô và cửa Thuận An, ông đã quyết định xây dựng tại đây một nhà nghỉ mát mùa hè cho quan chức Pháp đang làm việc trong Tòa Khâm sứ Trung Kỳ - cơ quan đại diện của chính phủ Pháp tại kinh đô Huế. Về sau, người Pháp nhường nhà nghỉ mát của Tòa Khâm cho vua Duy Tân, từ đó ngôi nhà có tên là Thừa Lương. Vào giai đoạn phồn vinh nhất, Cửa Tùng đã có cả hành cung của vua Bảo Đại, thư viện của linh mục Léopold Cadière, cùng dãy biệt thự sang trọng của các cố đạo, quan chức người Pháp, người Việt và giới thương gia giàu có từ Hà Nội đến Sài Gòn.

Dọc con đường song song với bờ đất ven biển, có mấy khách sạn lớn dành cho du khách không có dinh thự riêng. Có chợ, cửa hiệu và nhà hàng lo việc cung cấp đầy đủ thức dùng hằng ngày cho cả khu nghỉ mát. Phía chính quyền bảo hộ Pháp còn cho lập Sở Bưu điện đảm nhận việc vận hành tổng đài điện thoại kết nối thông suốt với bên ngoài, Sở Thương chánh quản lý việc thu thuế toàn vùng, nhà thương, đồn lính tập, nhà máy đèn, nhà máy nước... Sau khu biệt thự và cơ quan của nhà nước là làng mạc sầm uất, đường ô tô ngang dọc cùng hệ thống cây rừng, cây cảnh, cây bóng mát được trồng có quy hoạch hài hòa ven bãi, ven đồi, ven đường. Những năm từ 1920 đến 1930 là thời kỳ phồn vinh của Cửa Tùng, khi người Pháp dồn lực đầu tư mạnh mẽ cơ sở hạ tầng và kiến thiết nơi đây trở thành một trạm nghỉ mát ven biển tiện nghi bậc nhất ở Đông Dương. Vào mùa hè, các quan Tây và quan ta, đa số ở Huế, một số đến từ các tỉnh lỵ lân cận, chẳng ngại dặm trường di chuyển bằng xe riêng đưa cả gia đình ra đây ở lâu dài để tránh nóng. Thuở ấy, cư dân Cửa Tùng không chỉ làm nghề chài lưới mà còn cung cấp rau tươi, trái cây, thủy sản bản địa cho khu nghỉ mát và làm cả công việc phục vụ tại đây.

Trải qua trăm năm dâu bể, rừng dương xanh vẫn vi vút suốt bốn mùa, nắng gió vẫn bồng bềnh trên từng con sóng, nhưng nền nhà Thừa Lương và cả dãy biệt thự của người Pháp đã lặn dưới cây trái trong vườn nhà dân. Chân tôi bước đi trên con đường dốc thoai thoải đã từng tấp nập xe cộ đi về trạm nghỉ mát ngày xưa, len lỏi giữa những lùm dứa dại cỗi cằn, cây bụi và cỏ dại bò loang trên mặt đất, không còn tìm ra nền móng biệt thự cũ. Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, bãi biển này là nơi các con thuyền lao ra biển khơi đánh giặc và tải đạn cho bộ đội giữ vững biển trời Vĩnh Linh và đảo Cồn Cỏ, vì thế trở thành tọa độ đánh phá ác liệt của địch. Bom đạn dội xuống ngày đêm đã san phẳng mọi công trình từng nổi tiếng một thời. Hơn nửa thế kỷ từ 1975 đến nay, doi đất đỏ quanh chân sóng Cửa Tùng, qua bao thế hệ vun đắp xây dựng, đã thành xóm làng trù phú, rợp bóng cây trái xanh mướt. Sát cửa biển, một ngôi chợ, một khu neo đậu và một khu cảng cá rộn rịp trên bến dưới thuyền. Chỉ tiếc bãi tắm từng là thắng cảnh bao người mong ước chiêm ngưỡng đã thay đổi diện mạo, bấy lâu nay khiến không ít người quan tâm trăn trở.

Bãi tắm Cửa Tùng trước đây vốn là một bãi tắm hiền lành, sóng vỗ dịu êm, nước rất trong, cát trắng mịn màng và thềm cát vừa rộng vừa dài. Từ trong bờ lội ra thấu ngoài xa đến mấy chục thước, nước chỉ sâu đến ngang ngực, ít có nơi tắm mà địa thế lại thoai thoải một cách thuận lợi như vậy cho người đi tắm biển. Ngày mùa hè, bãi tắm chứa đến hàng ngàn người thả mình trong lớp sóng dịu êm. Nhưng đã có một biến động địa chất xảy ra, khiến cho chỉ sau một vài năm, người ta bỗng thấy bãi tắm đã bị xâm thực. Dưới bãi, hạt cát thô đi và đổi màu vàng, cái thềm thoai thoải cũng biến mất, sóng đập vào gần sát bờ đất đỏ. Tìm nguyên nhân thì ra, sự xuất hiện của con đê chắn cát phía nam ngay tại cửa sông Bến Hải, cách bãi tắm vài trăm mét đã làm thay đổi dòng chảy tự nhiên. Cát mịn bị cuốn đi mà không được bồi tụ lại, khiến bãi tắm mất dần vẻ đẹp và ngày càng thưa thớt bóng du khách.

Bao nhiêu năm chính quyền địa phương cùng các ban ngành chức năng tìm phương án khả thi để hồi sinh nữ hoàng bãi tắm là từng ấy tháng ngày người dân nơi đây và những ai đã đem lòng yêu mến Cửa Tùng ôm nỗi buồn bã, tiếc nuối. Giờ đây, trong câu chuyện với khách xa, dường như bà con đã chấp nhận được thực tế bãi tắm quê nhà đã khác xưa, hoặc cũng có thể họ không nỡ mang tiếc nuối vào đời sống thường ngày. Để giữ chân du khách, các khách sạn, nhà hàng, quán xá dọc con đường ven biển được nâng cấp hoặc xây mới khang trang. Các hộ kinh doanh cũng tự đầu tư thêm khu chụp ảnh, khu ẩm thực, khu vui chơi và mở các dịch vụ trải nghiệm làm cho bãi tắm ngày càng khởi sắc hơn, hấp dẫn hơn.

Lâu nay hầu như nhiều người chỉ mới biết đến Cửa Tùng gói gọn trong cái bãi tắm nhỏ nhoi hình trăng non nằm ngay cửa biển, mà quên mất rằng cái tên Cửa Tùng bao hàm cả một dải bờ biển dài rộng kéo qua nhiều mũi đất: từ Mũi Hàu, ra Mũi Si, tới Mũi Chắt, Mũi Lò Vôi, Mũi Bang, Mũi Lay và Mũi Trèo. Mỗi mũi đất chờm ra ngoài biển đều tạo nên một thắng cảnh. Đầu thế kỷ XX, những bức ảnh cũ của người Pháp cũng đã ghi lại cảnh biệt thự hoa viên trải dài từ Mũi Hàu đến Mũi Si. Tôi từng nhờ một chiếc thuyền cá của ngư dân chạy dọc bờ biển Cửa Tùng, lênh đênh giữa mênh mông sóng nước từ Mũi Hàu ra tận Mũi Trèo, cảm giác hết sức thú vị. Bờ biển quanh co với chiều dài đường chim bay hơn mười cây số. Chỉ trên cung đường ấy thôi, bờ biển đã chờm mình bảy lần để tạo nên bảy mũi đất, mỗi mũi đất nhô ra biển tựa như những cái bao lơn để ngắm cảnh. Dưới chân mỗi mũi đất đều có một bãi đá đen hoang sơ cùng bãi tắm tuyệt đẹp. Dường như, những gì từng tạo nên vương miện cho bãi tắm Cửa Tùng thì ở bãi tắm dưới chân các mũi đất này cũng đều hội tụ đủ. Đó là triền đất đỏ cao hơn mặt biển chừng trên dưới mười mét làm nên bức tường thành uy nghi ôm lấy bờ cát. Và dưới chân triền đất đỏ là bãi cát thoai thoải trườn ra rất xa, sóng nhẹ nhàng vỗ bờ, mặt nước trong veo ngỡ như có thể uống được.

Có lần, tôi và nhóm bạn rủ nhau đi chơi khắp vùng Cửa Tùng, từ những ghềnh đá lô nhô gần cửa biển, băng qua Mũi Si, ghé thăm ngọn hải đăng Mũi Lay, rồi dừng chân ở Mũi Trèo. Ngoài bãi cát phẳng phiu mịn màng, mũi đất này còn có một khu rừng nguyên sinh với nhiều loại cây gỗ quý mọc tràn ra tận bờ biển. Những ngày lưu trú ở đây, chúng tôi không chỉ được hòa mình vào thiên nhiên hoang sơ trong trẻo mà còn được tận hưởng những trải nghiệm quý giá. Sáng tản bộ, trưa nắng luồn vào rừng xem cây, chiều mát tắm biển, đêm khuya dựng lều ngủ giữa bãi cát trong làn gió nồm mơn man mát rượi và dậy sớm đón bình minh. Nếu thích có thể theo thuyền ngư dân ra khơi đánh cá câu mực cách bờ mấy chục mét, hoặc lên rừng kiếm củi khô nhóm lửa nướng cá tôm do chính người dân địa phương đánh bắt... Chỉ tiếc là suốt mấy ngày chúng tôi loanh quanh ở đây, dù trời đều nắng đẹp nhưng cả bãi biển mênh mông cũng chỉ có chúng tôi đến vui chơi cắm trại. Người dân địa phương kể rằng, du khách bấy lâu nay thường chọn trải nghiệm bãi tắm Cửa Tùng vốn nổi tiếng từ xưa, còn các mũi đất hoang sơ tuyệt đẹp gần kề bãi tắm lại ít người biết tới. Những năm gần đây, nhờ dân nhiếp ảnh cùng các đoàn khách đi phượt đến chụp ảnh và đăng tải thông tin trên mạng xã hội, mọi người mới bắt đầu biết đến nhiều hơn.

Có cơ hội đi dạo hết một chặng bờ biển dài mới thấu hiểu niềm trăn trở của bà con, làm sao để những thắng cảnh Mũi Si, Mũi Lay, Mũi Trèo… thoát khỏi cảnh hoang vu, xứng danh với những ưu ái tạo hóa đã ban tặng. Cách đây mấy năm, Mũi Trèo đã có một doanh nghiệp xin được đầu tư khu phức hợp du lịch nghỉ dưỡng hàng ngàn tỷ đồng. Dải đất từ Mũi Si đến Mũi Chắt cũng đã có một tập đoàn dự định xây khu đô thị sinh thái gồm biệt thự, khách sạn, căn hộ cao cấp và khu vui chơi giải trí. Rất nhiều người đã khấp khởi, hy vọng. Thế nhưng, năm này qua năm khác, những lô đất trong quy hoạch đã mọc cỏ, vài ngôi nhà đang xây bị bỏ dở. Bây giờ, cạnh Mũi Si mới có một người dân mở vài ba căn homestay phục vụ khách lưu trú kết hợp cho thuê lều cắm trại. Phía Mũi Trèo cũng lô nhô một vài hàng quán nhưng nhỏ bé và sơ sài. Xem ra, con đường đánh thức du lịch Cửa Tùng trở nên khó khăn và chậm trễ, mà có lẽ phải thực sự kiên trì, quyết tâm và đặt ra một quy hoạch bài bản để thu hút đầu tư mới có thể biến một vùng đất hoang vu, vắng vẻ trở nên đầy sức sống.

Cứ mỗi lần trở lại Cửa Tùng, gặp những vạt đất hoang chờ tay người phát quang nhổ cỏ, tôi lại hình dung nếu đặt bên cạnh những nơi ấy các công trình dịch vụ đẳng cấp, có bàn tay con người tiếp sức cho thiên nhiên một cách tinh tế và tôn trọng, chắc chắn Cửa Tùng sẽ trở thành một điểm đến hấp dẫn du khách. Ngày xưa, trên thềm đất từ Mũi Hàu đến Mũi Si cũng giăng giăng đầy cây dứa dại. Người Pháp đến đây, vì yêu mến bãi biển nên đã đầu tư không ít để mở đường và ráo riết xây dựng một chỗ nghỉ mát xa hoa lộng lẫy. Những loài cây, loài hoa đẹp sưu tầm từ khắp nơi cũng được chuyển về trồng thành hàng thành lối để làm thơ mộng thêm cho nơi này. Mỗi mùa hè, người ta lại rủ nhau đến ngắm cảnh, tản bộ, tắm biển, vui chơi... Thế nhưng, những biến động của lịch sử đã khiến một tiềm năng về du lịch bị dang dở. Có lần, anh bạn tôi nói rằng Cửa Tùng, nơi gắn bó với tuổi thơ anh, nơi hoang dại chờ được đánh thức, là một xứ sở thần tiên. Và trong nỗi hoài niệm đau đáu, anh ước sao có thể gom nhặt lại những viên đá móng từng đào thuở trẻ dại, đặt chúng lại nơi từng làm bệ đỡ cho những biệt thự lâu đài, chờ đợi mai này ai đó đến dựng xây tiếp những công trình nghỉ mát sang trọng bên bờ biển.

Còn tôi, mỗi lần đến Cửa Tùng, tôi thường thong dong ngồi xuống một mỏm đá ngắm hoàng hôn đẹp như tranh, hoặc dạo bước trên bãi cát trắng trải dài dưới hàng dương, thấy lòng mình dịu lại, nhẹ nhàng, khoan thai. Bãi biển Cửa Tùng còn rất nhiều “của để dành”, đủ cho chúng ta hy vọng tìm lại vương miện nữ hoàng của các bãi biển sau bao nhiêu năm đánh rơi đầy tiếc nuối. Chỉ mong những chủ nhân ở đây biết cách gìn giữ và phát huy vẻ đẹp của Cửa Tùng, một cách thật sự hài hòa với thiên nhiên.

C.N

___________ 

^{1, 2} Đất và người Cửa Tùng, Đảng ủy Thị trấn Cửa Tùng biên soạn và ấn hành tháng 6/2017.