Trước khi cùng là thành viên của Ban van.vn, tôi đã đọc
văn Nguyễn Tham Thiện Kế rải rác ở các trang mạng và những tác phẩm anh gửi cho
Tạp chí Nhật Lệ, chứ chưa có dịp diện kiến các tập sách của anh. Phải đến sau
hai giải thưởng lớn, Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 2023 và Giải thưởng
Văn học ASEAN năm 2024, tôi mới có được những trải nghiệm đọc về truyện ngắn và
tùy bút của anh trong vòng gần 30 năm qua.
Càng trò chuyện tôi càng nhận ra sự tương ưng sâu sắc giữa
con người ngoài đời và con người trong tác phẩm của anh. Phong thái lãng tử,
phong trần của anh đã đi vào tác phẩm rất tự nhiên, làm nên cái tạng văn duy mỹ
biệt sắc. Đặt cạnh những tên tuổi tài hoa luôn tỉ mẩn trau chuốt vẻ đẹp ngôn từ
như Nguyễn Tuân, Thạch Lam, hay sau này là Hoàng Phủ Ngọc Tường,… thì văn Nguyễn
Tham Thiện Kế cũng rực rỡ vẻ riêng. Đọc Một mùa hè dưới bóng cây1 tôi rất ấn tượng về lối viết
phong nhã, ý nhị, được gọt giũa kỹ lưỡng, câu văn chặt chẽ, gần như không có chỗ
cho sự thừa thãi, một trường hợp tiêu biểu hiếm hoi trong văn xuôi hiện nay.
Tôi quen thói khi đọc thường tìm bóng dáng người viết in
lên trang văn. Vì lẽ đã là người viết, dù chủ ý hay không, anh ta vẫn để lộ cái
tạng của mình trên đó. Viết đúng cái tạng, đúng sở trường luôn ưu đãi người viết
nhiều lợi thế, giọng văn theo đó cũng đạt đến sự tự nhiên và thuyết phục. Tôi
đã đọc văn của Nguyễn Tham Thiện Kế từ tâm thế ấy. Những nhân vật kể chuyện
xưng “tôi”, “gã” trong truyện của anh phần lớn có tố chất nghệ sĩ, họ xuất hiện
khi là nhiếp ảnh gia, khi là họa sĩ, khi là nhà báo, phóng viên, khi là người
viết… Đặc biệt, khi điểm nhìn trần thuật được đặt vào dòng ý thức nhân vật,
ranh giới giữa người kể chuyện và nhà văn dường như được kéo lại rất gần, có
lúc gần như trùng khít.
Những “gã”, “tôi” hiện diện trong truyện Nguyễn Tham Thiện
Kế đều là những người có vốn sống dày dặn, giàu trải nghiệm, luôn bị thôi thúc
bởi những cuộc xê dịch qua các bán đảo đẫm mưa, những ga xép hoang vu hay những
cung đường ven biển phủ đầy xương rồng và đá granite. Chuyến đi của họ thực chất
chỉ là cái cớ để họ kiếm tìm những vệt sáng ẩn sâu trong tâm khảm, đối diện với
sự phôi pha của thời gian, với những ray rứt còn neo lại từ quá khứ. Họ sống
thiên về nội cảm, nhạy cảm trước những giá trị mong manh, dễ vỡ của đời sống.
Có người đau đáu lần tìm mạch sống giữa những biến động như gã phóng viên trong
Chạy khỏi S. Có người
am hiểu phong thổ vùng cao như nhân vật gã ở Lời hẹn
mùa hoa cũ. Có người cẩn trọng nâng niu từng ký ức
mong manh như ông giáo già trong Trái hồng xanh
trong tay. Cũng có người lặng lẽ trân quý đôi bàn
tay lao động gân guốc của già Téc ở Mường Sụ trong Chỉ
còn cây và nắng…
Cốt truyện chưa bao giờ là yếu tố duy nhất quyết định giá
trị của một truyện ngắn. Một câu chuyện nhẹ nhàng, ít biến cố vẫn có thể hấp dẫn
nhờ cách nhà văn tổ chức và dẫn dắt dòng tự sự. Sáng tác của Nguyễn Tham Thiện
Kế ít khi nương tựa vào những cốt truyện phức tạp hay chuỗi biến cố dồn dập.
Người kể chuyện không vội áp đặt một cách hiểu, nhân vật được sống với những phức
tạp riêng, không phải là cái loa phát ngôn của nhà văn. Mỗi truyện có một khoảng
mở để con người tự bộc lộ bản chất, để cảnh vật tự cất lên tiếng nói và để người
đọc tự hoàn tất phần còn lại của văn bản bằng vốn sống và trải nghiệm của mình.
Điều kéo người đọc ở lại với truyện của anh là cách tổ chức dòng tự sự để câu
chuyện liên tục dàn rộng qua những lớp ký ức và hồi tưởng. Trong truyện Quầng tối dưới thông phong, dòng tự
sự nhiều lần rời thời điểm hiện tại đi vào lịch sử dòng họ, ký ức của các nhân
vật, nhất là Thống Đại, rồi lại trở về buổi họp cuối cùng trước ngày từ đường bị
hạ giải. Hiện tại và quá khứ đan cài, soi chiếu lẫn nhau, làm hiện rõ những rạn
nứt trong quan hệ gia tộc cũng như sự mai một của các giá trị truyền thống.
Mạch kể vận động theo những đường dẫn bất ngờ của ký ức
nên chỉ một lời thoại, một bản nhạc, một đồ vật hay một mùi hương thoáng qua
cũng đủ để anh bẻ lái, xoay chiều chuyển hướng câu chuyện. Những chi tiết khứu
giác và thị giác đặc sánh như “hương dái mít thơm
chát”, “hương hoa khoai nước ngăm ngăm mùi đu đủ”
[tr.64], hình ảnh “những ngón tay như bút chì bọc lớp
lụa nhàu, ngoằn ngoèo mạch máu, hệt dấu bút bi quyệt quạc”
[tr.64], hay chân dung Thống Thượng với “ria bàn chải,
ngực rực huân huy chương, đai ngù, ục uỵch như hà mã, môi trều chuối chín nục,
đầu đinh trắng cước” [tr.65-66] đã hợp thành một
trường cảm giác dày đặc khiến thế giới của Quầng tối
dưới thông phong hiện lên vừa cụ thể vừa ám ảnh.
Sự bện quện giữa các giác quan tạo nhịp chuyển tự nhiên từ bầu không khí linh thiêng, u tịch của từ đường
sang thực tại xô bồ, đầy va chạm của đời sống. Kịch tính của truyện được đẩy
lên theo từng lời thoại, từng khoảng lặng căng thẳng và những xung đột âm ỉ giữa
bốn vị đại diện của dòng họ Thống, những con người cùng chung huyết thống nhưng
khác biệt về lợi ích, quan niệm và cách ứng xử trước sự biến đổi của thời cuộc.
Dư âm của truyện lan tỏa từ sự đan cài giữa dòng ý thức, lớp trầm tích văn hóa
và hệ thống biểu tượng được thiết kế xuyên suốt tác phẩm. Người đọc bị níu giữ
trong cảm thức tiếc nuối về sự rạn vỡ của một gia tộc, về những giá trị từng bền
chắc nay dần lụi tàn theo đổi xoay của thời cuộc hơn là bị ám gợi bởi cái kết của
câu chuyện.
Nguyễn Tham Thiện Kế thường tối giản hóa hư từ, loại bỏ
các mỹ từ sáo mòn, tăng cường mật độ hình ảnh và liên tưởng, nhiều khi chủ động
đảo trật tự cú pháp để dồn năng lượng biểu đạt vào các chi tiết nên văn anh cô
đặc, dồn nén. Mỗi hình ảnh, mỗi sự vật xuất hiện trong truyện anh đều gánh vác
nhiều lượng nghĩa. Trái hồng trong Trái hồng xanh
trong tay xuất hiện từ lễ cưới giữa hai giống hồng
Hạc và Gia Thanh đến những trái hồng xanh chưa ngâm nước, móm cọ hồng theo người
con gái sang sông, những vại hồng được người thầy giáo kiên nhẫn ngâm suốt nửa
thế kỷ và cuối cùng là lời nhắn “ông chuyển nhầm
toàn trái xanh thôi ạ” [tr.39]. Từ sự lặp lại và biến
đổi trong những ngữ cảnh khác nhau, trái hồng trở thành biểu tượng của ký ức, của
tình yêu, của sự chờ đợi cùng lời hẹn ước khôn nguôi. Trở lại với Quầng tối dưới thông phong, chiếc ly
baccarat, chai cognac và bức tranh Hỏa Tâm Đăng hiện diện như những vật chứng
thời gian, gợi vẫy những lớp nghĩa về ký ức, lịch sử, thân phận và sự biến đổi
của các giá trị truyền thống. Chi tiết ngôi nhà sàn, nghề thiến gà, cút rượu sắn,
chiếc phất trần kết bằng lông gà trống thiến đến tập quán tiếp khách hay kinh
nghiệm chế biến món ăn dân tộc trong Chỉ còn cây và
nắng đều lưu giữ bản sắc văn hóa Mường. Nhờ sự sắp
đặt, chắt lọc chi tiết hợp lý, anh đã khai thác được các góc cạnh của hiện thực,
lạ hóa sự vật và để các tầng nghĩa tự sinh nở khi chúng tương tác với nhau.
Theo dõi nhiều truyện ngắn và tùy bút của Nguyễn Tham Thiện
Kế, có thể nhận thấy mọi hiện tượng đời sống đều được soi chiếu qua một hệ cảm
quan đặc biệt. Từ con người, đồ vật, món ăn, phong tục đến một cử chỉ rất nhỏ đều
được anh nâng niu và chiêm ngưỡng. Trong Lời hẹn
mùa hoa cũ, vẻ đẹp trang văn khởi từ thế giới của vị
giác, khứu giác và màu sắc. Một món ăn dân dã được anh cảm nhận bằng nhiều giác
quan: hương thuốc bắc quyện sả, vị thịt ngựa nồng tươi cùng thảo quả, hoa hồi,
quế chi, gừng, đẳng sâm, kỷ tử, ý dĩ, ngải cứu... bốc lên theo làn hơi thắng cố.
Anh quan sát bằng con mắt của người yêu cái đẹp nên ngay cả những thân phận lam
lũ cũng hiện lên đầy tính tạo hình. Đôi bàn chân trần của Mí Chạ “như hai mảnh đá granit chằng chịt những kẽ nẻ” [tr.6] mang trọn sự thô ráp, rắn rỏi của miền sơn cước. Nụ cười
ánh vàng của người thiếu phụ H’Mông bừng lên sau màn hơi ấm, sắc hung đỏ của
chú chó săn, màu nước dùng trong ngà như nước trà, ánh nâu cà phê loãng của rượu
San Lùng hay sắc tím hoa bạc hà ở cuối truyện... tất cả tạo thành một bức tranh
phong thổ đặc chất hội họa.
Một điểm đáng chú ý ở văn Nguyễn Tham Thiện Kế là cách
anh sử dụng các giác quan để dẫn người đọc vào thế giới truyện. Nếu nhiều truyện
khai thác hiệu quả thị giác thông qua hệ thống màu sắc giàu tính biểu tượng thì
Mặt người khác lại đặt
khứu giác vào vị trí trung tâm. Hương hoa huệ, nước hoa đàn ông, mùi dầu mỡ bếp
núc, mùi tỏi hành, đến cả nỗi vương vấn về mùi cơ thể đều trở thành những tín
hiệu nghệ thuật. Hương huệ là sợi dây âm thầm kết nối hai số phận cùng mang mặc
cảm, cùng khao khát được yêu thương và sẻ chia nhưng cuối cùng vẫn bỏ lỡ nhau
vì không thể vượt qua bức tường tự ti. Bởi vậy, mùi hương và mùi cơ thể còn đảm
nhiệm chở tải cảm xúc, ký ức, thân phận và làm rõ bi kịch của con người khi
luôn nhìn bản thân bằng ánh mắt tưởng tượng của người khác.
Cái đẹp trong văn của Nguyễn Tham Thiện Kế không mấy khi
xuất hiện ở trạng thái nguyên vẹn hay tươi mới, nó thường lộ thiên sau khi sự vật
đã đi qua những biến thiên của thời gian. Trong Chuyến
buýt 16h30’, qua hành trình hồi tưởng, anh phát hiện
vẻ đẹp ẩn tàng trong những điều bình dị. Thanh chocolate vị muối ớt Mexico gợi
câu chuyện về tình yêu và hạnh phúc, mùi dầu diesel kéo người đọc trở về chuyến
xe chật ních của hơn nửa thế kỷ trước, hương nước hoa Chanel No.5 thấp thoáng
trên người bà cụ như chút hương còn sót lại của một thời thanh xuân. Viên ngọc
bích hình trái tim, món quà chàng kỹ sư địa chất trao cho cô gái mười sáu tuổi,
được gìn giữ suốt năm mươi năm như một báu vật tinh thần. Cây sồi cụt, bãi ngô
ven sông, dòng nước trong ngần hay những triền hoa bìm tím cứ trở đi trở lại
theo hành trình của chuyến xe, mỗi lần xuất hiện lại đánh thức một lớp ký ức
khác nhau. Chuyến xe 16h30’ trở thành chuyến xe ký ức, chuyến xe chắt chiu từ
những phai tàn một vẻ đẹp vĩnh cửu.
Chiếc lá trong Lá phong hương
sẽ thắm hạ huyền dồn toàn bộ vẻ đẹp vào thời khắc
cuối của mùa thu, “theo nhịp trăng lũa mòn tới hạ
huyền thì lá phong hương sẽ thắm bàng hoàng trong gió lạnh sơn biên” [tr.300]. Vẻ đẹp được đẩy đến cực điểm ngay trước ngưỡng cửa hư
hao, bởi đó là lúc nó lộ xuất viên mãn nhất. Tương tự chiếc lá phong hương thắm
đỏ ở cuối hành trình chuyển sắc, nhân vật trong truyện anh thường ngộ ra ý
nghĩa tồn tại khi đi qua những xót đau, chia lìa. Hình ảnh người phụ nữ đứng
nhìn cây cầu ký ức bị phá dỡ, người lái đò lạnh lùng xóa dấu vết cũ hay những
nhân vật đắm chìm hoài niệm như cùng nhau dựng nên dạng kết cấu trì hoãn, không
hoàn tất trong truyện của anh. Những mối tình bi kịch, dở dang đã đẩy cảm xúc,
trạng thái thiếu vắng và chờ đợi đến cường độ cao nhất. Trạng thái tâm lý chưa
trọn vẹn đó sẽ duy trì độ căng của cảm xúc và trở thành điều kiện dung dưỡng
cái đẹp. Nói cách khác, với anh, cái không hoàn hảo là tiêu chí để cái đẹp bộc
phát hết mọi giá trị của nó.
Cảm thức thẩm mỹ trong văn Nguyễn Tham Thiện Kế còn xoáy
vào những vết thương lịch sử, rõ nhất là trong truyện Có
một ai trong bóng tối nhìn tôi. Hai anh em sinh đôi
đứng ở hai phía chiến tuyến, một Giải phóng, một Thủy quân lục chiến, bị cuốn
vào vòng xoáy lịch sử, cuối cùng hiện diện qua hai di ảnh bị lật sấp dưới gờ
bàn thờ. Hành động người chị Hai lật sấp ảnh người em vì định kiến chính trị đã
kéo theo người Mạ phải úp luôn ảnh người anh.
Giá trị thẩm mỹ cùng tinh thần hòa giải trong tác phẩm được
bật ra khi nhân vật họa sĩ lau sạch lớp bụi thời gian trên hai bức ảnh, lắng
nghe ước vọng của hai linh hồn trong đêm. Khoảnh khắc con người nhận ra sự mong
manh, vô thường của đời sống cùng cái vô nghĩa của sự chia cắt, thù hận, có thể
nói là lúc cái đẹp thăng hoa bừng sáng. Việc vẽ lại hai di ảnh thành một bức
chân dung chung đã đưa câu chuyện từ nỗi đau riêng của một gia đình đến ý nghĩa
rộng hơn về sự hóa giải những chia cắt của quá khứ.
Hiện nay, không ít cây bút văn xuôi ruổi theo những cốt
truyện kịch tính, sự kiện nóng hổi hoặc những tự sự đời tư, Nguyễn Tham Thiện Kế
vẫn kiên định một lối đi riêng, lấy cái đẹp làm điểm tựa. Anh nhẫn nại chắt gạn
từng vẻ đẹp mộc mạc, đơn sơ đang bị che giấu, ẩn lấp giữa bề bộn đời thường, bởi
với anh, cái đẹp trong bất kỳ hoàn cảnh nào cũng có quyền năng rất đỗi diệu kỳ,
đó là quyền năng thanh lọc, nâng đỡ con người. Yêu cái đẹp khiến anh chưa bao
giờ dễ dãi với ngòi bút của mình. Từng câu chữ, từng chi tiết được anh cân đo
đong đếm kỹ lưỡng về vị trí, về sắc thái để đạt đến sự cộng hưởng tối đa trong
chỉnh thể tác phẩm. Dù chất liệu văn chương có khởi từ những mảnh xước ký ức, những
vết thương lịch sử chưa liền da hay các va đập xù xì, thô ráp của hiện thực,
qua nhãn quan thẩm mỹ lịch lãm và tài hoa của anh, tất cả chất liệu ấy đều được
tổ chức lại để hiện ra một vẻ đẹp khác.
Tôi hiểu vì sao Nguyễn Tham Thiện Kế có thể giữ giọng điệu
từng trải và tinh tế trong Một mùa hè dưới bóng cây giữa đời sống văn chương nhiều biến động như thế. Anh không tìm
kiếm cái đẹp ở những gì đã vẹn toàn, hoàn mỹ. Anh tìm nó trong những gì đang tổn
thương, đang phai, đang mất của đời sống. Văn anh vì thế là một thức văn vượt
qua sự đọc lại. Mỗi lần trở lại là một lần ánh lên cảm xúc và nghiệm suy mới mà
trước đó tôi ngỡ đã thấu triệt. Người đọc phải mang theo ký ức, giác quan và
kinh nghiệm sống của mình bước vào những cảnh đời anh kể, cùng anh đi qua những
nhọc nhằn, sần sùi, vỡ vụn của hiện thực để nhận ra phía sau mất mát vẫn còn
lòng tử tế, vẫn còn khả năng yêu thương. Đọc anh, tôi có cảm giác như được ngồi
đối diện một tâm hồn nghệ sĩ kiêu hãnh, nghiêm cẩn trước cái đẹp, tự do bước
vào thế giới văn chương bội nồng, giàu tính nhân bản và đầy thử thách.
13/8/2026
H.T.A
____________
1 Nguyễn
Tham Thiện Kế (2025), Một mùa hè dưới bóng cây, truyện ngắn, NXB Hội Nhà văn.
