Bàn thêm về một chữ trong hai câu ca dao
NGUYỄN THẾ HÙNG
Chuyện dị bản trong văn học dân gian là điều không tránh
khỏi, vậy nên khi gặp những chữ, những từ, thậm chí là những câu không đúng như
những gì mình vẫn được nghe, được đọc, được học, được hiểu… từ trước đến nay âu
cũng là chuyện thường tình. Có không ít người khi bàn về văn học dân gian còn
viết/nói rằng “câu nguyên bản”, “câu dị bản”, theo chúng tôi viết thế/nói thế
cũng chỉ là tương đối thôi, rất khó để mà phân biệt “nguyên” và “dị” vì đây là
văn học truyền miệng, phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố, trong đó có những yếu tố
mang tính quyết định như trí nhớ, hoàn cảnh (tâm trạng), vùng miền… của người đọc
và của cả người nghe... Và phụ thuộc vào tầm đón đợi của từng người sẽ có những
phân tích, luận giải khác nhau. Do đó, trong bài viết này, chúng tôi chỉ muốn
đưa ra một cách hiểu thêm (chứ không khẳng định đây là cách hiểu duy nhất đúng)
về một chữ trong hai câu ca dao:
“Rồi mùa toóc ngạ rơm khô
Bạn về quê bạn biết (nơi) mô mà tìm”
Khi đọc hai câu ca dao trên, điều có thể dễ đi đến thống
nhất là nó xuất phát ở miền Trung. Sở dĩ nói như vậy vì trong câu “lục” có chữ toóc và trong câu “bát” có chữ mô làm căn cước ngôn ngữ của người
miền Trung. Hai chữ ấy là “giấy khai sinh” về quê hương bản quán của cả hai câu
ca dao trên.
Điều thứ hai là cách hiểu về tình ý của hai câu ca dao
cũng không có mấy khác nhau và cho dù trong câu có thể có những chữ chưa thống
nhất nhưng nghĩa của cả hai câu thì đều đưa người nghe đến một cách hiểu là:
Hai câu trên nói lên tâm trạng của người đi, kẻ ở
sau mùa gặt. Cụ thể đây là “bạn” và “tôi”. “Bạn” đến
quê “tôi” gặt lúa thuê, sau khi hết mùa: Lúa gặt xong, trục/đập, phơi khô
(khén) cho vào bồ, chum, cót…; rơm cũng đã phơi khô xây thành cây, vun thành đống/đụn
hoặc chất lên chạn (ràn), khi ấy cũng là thời điểm toóc (rạ) bắt đầu nẫu gốc và
ngạ từ từ xuống... Bạn không còn việc chi (gì) mà làm nữa, nhận tiền công bằng
tiền hoặc thóc (ló), sau khi ăn bữa cơm mới rồi chia tay, bạn về. Tình cảm này
cũng có thể là của các “bạn” giữa các phường gặt thuê cùng đến gặt chung cho một
chủ (bạn cùng cảnh áo ngắn) nhưng cũng có thể là tình cảm của cô/cậu con chủ
nhà thậm chí là chủ nhà đối với các thành viên trong phường gặt.
Như trên đã phân tích, đây là hai câu ca dao thuộc phần
văn học dân gian xuất phát ở khu vực miền Trung của nước ta. Mặc dù chúng ta nằm
trong vùng văn minh lúa nước (đồng bằng Bắc Bộ), nhưng “Ruộng đồng thẳng cánh
cò bay” thường dùng để chỉ vựa lúa Thái Bình, Nam Định (cũ) hay vùng Đồng bằng
sông Cửu Long ở miền Nam, còn những thửa ruộng miền Trung đa số là nhỏ, “Những thửa ruộng như thớt treo vách đá/ cha dạy con đứng thẳng
làm người” (Nguyễn Thế Hùng). Địa hình miền Trung
nhiều đồi núi, đất dốc, sông ngắn mà chảy xiết, và ruộng ở miền Trung đa số là
manh mún, sâu, phèn chua… Dẫn ra như thế để bàn tiếp về chữ thứ tư trong câu “lục”
của hai câu ca dao trên.
Qua khảo sát chúng tôi thấy, chữ thứ tư trong câu “lục” của
hai câu ca dao trên thường được viết và hiểu rất khác nhau. Điển hình thường thấy
là các chữ: Rạ, rã, ngã, rạp
và ngạ… sau đây chúng
tôi thử đi phân tích xem chữ nào đúng là “mắt chữ” của câu “lục” và hợp với chữ
“mô” là căn cước miền Trung của hai câu ca dao trên nhất:
“Rồi mùa toóc rạ…”. Nếu hiểu chữ rạ ở đây là thân cây lúa thì chữ này sẽ bị loại ra sớm nhất vì
toóc = rạ = thân cây
lúa và người miền Trung cũng không dùng chữ rạ để chỉ thân cây lúa mà chỉ nói đến toóc (dân côộc (gốc) toóc (rạ)).
Khi nói đến “dân côộc toóc” là muốn nói đến dân gốc, quê gốc ở miền Trung. Chữ rạ còn có nghĩa là rã ra (tan rã), nếu
hiểu theo nghĩa này thì tạm chấp nhận được, nhưng ở đây nó chưa được hay và chuẩn
lắm với phần rơm khô. Khi rơm mới khô thì gốc rạ (toóc) chưa đủ thời gian để rã
ra được. Ngoài ra từ rạ
còn để chỉ đến một dụng cụ dùng chặt cây (dao, rạ, rựa) nhưng không liên quan đến
câu ca dao nên không đưa vào bài viết để phân tích. Kế đến là chữ “rã” như đã
phân tích ở trên và có người còn nói chữ rã và chữ rạ
thực chất là một chữ nhưng do người miền Trung nói sao viết vậy (hay nhầm lẫn
giữa các dấu hỏi, ngã, nặng…), tương tự ở chữ “ngã” cũng thế, ở đây hoàn toàn
không phải do không phân biệt được các “thanh” đâu, rất nhiều vùng ở miền Trung
khi bị ngã họ không nói là ngã
mà nói là bị bổ. Bổ =
ngã, (ngã ngửa = bổ ngả; bổ trấp/trập mặt = ngã sấp mặt). Kế đến là chữ “rạp”,
đây là chữ để chỉ cây toóc đã bị bổ rạp xuống mặt ruộng. Thực chất chữ này nó
cũng không sai nhưng chỉ là chưa hay bởi như trên đã phân tích, ruộng đồng miền
Trung cái thời “trung đại” hệ thống thủy lợi chưa như bây giờ, việc thau chua rửa
mặn cũng không làm được, vôi còn không có để xây nhà thì nói gì đến cải tạo ruộng
phèn, và giống lúa thì vẫn là giống lúa cũ, cây cao, thời gian phát triển chậm
nên thường một năm chỉ sản xuất được một vụ mùa. Vì là thân lúa cao lại ruộng
phèn nên lúa không cứng cây và nhiều mưa bão nên lúa thường bị bổ rạp xuống, đến
khi gặt phải dùng dụng cụ là cái hái gặt lúa, dụng cụ này gồm một tay cầm bằng
tre có cái vòi cong cong để khều gom lúa lên và có gắn lưỡi cắt hình bán nguyệt
ở phần bụng. Khi lúa được gom lên thì tay trái dùng chét tay để cầm lấy phần cổ
của bông lúa và tay phải đẩy hái ra phía trước làm cho lưỡi hái “tiện” đứt tách
rời phần thân và phần bông lúa (phía ở lại ruộng là toóc và phía có bông lúa
sau khi tuốt lúa đi rồi còn lại là rơm). Vậy nên toóc
rạp thì kể cả khi chưa gặt cơ bản nó đã rạp chứ
không chờ đến khi rơm khô.
Và cuối cùng là chữ “ngạ”, như trên đã dẫn, có người nói ngạ thực chất là chữ ngã viết sai dấu. Nhưng không phải vậy, người miền Trung ngã gọi là bổ vậy nên ngạ
không phải là bổ. Khi
nói đến ngã (bổ) (ở người) thường được hiểu đó là hành động bị động bất đắc dĩ: bị ngã, bị xô
ngã, bất thình lình ngã xuống, trượt chân bị ngã xuống… nhưng người miền Trung
nói đến chữ ngạ là một
hành động chủ động, từ từ và có chủ ý rõ ràng: “Chưa ăn
thì cha rìu con rạ (rựa, dao)/ ăn rồi thì cha ngạ con nghiêng”, hai câu này nói đến việc “căng da bụng chùng da mắt”.
Khi chuẩn bị ăn uống thì khí thế rất hăng hái, tâm thế là ăn xong sẽ đi ngay
vào rừng chặt gỗ nên mới mài dao, mài rạ (rựa), mài rìu cho sắc để ăn xong là
lên đường, nhưng khi ăn xong rồi thì buồn ngủ, thì uể oải, con mắt nó díp lại,
thế là chủ động ngạ lưng
và chớp mắt một lúc. “Sống để trong dạ/chết ngạ bên mồ”, câu này muốn nói về một người nào đấy muốn giữ một bí
mật nào đó cho đến trọn đời. Còn đối với vật thì ngạ dùng để chỉ hành động lã xuống từ từ (ngạ trong từ Hán - Việt là đói (ngạ quỷ = quỷ đói). Chữ ngạ này không phải là từ Hán - Việt
nhưng cái hành động thì gần giống như một người đói quá và từ từ ngạ xuống). Ngạ nhiều khi chỉ nghiêng nghiêng, dựa dựa chứ không hẳn là nằm rạp
sát mặt đất/ruộng…
Vậy nên với đặc điểm của ruộng miền Trung, của thời gian
khi rơm khô thì cũng là lúc thân cây lúa (những cây trước đây còn đứng thẳng)
thì giờ đây cũng đã bắt đầu thối gốc và cây cứ từ từ ngạ xuống, ngạ
xuống một cách từ từ và dần héo rũ.
Từ tất cả những phân tích trên, chúng tôi thấy chữ ngạ đứng vị trí thứ tư là hợp lí nhất
trong hai câu ca dao:
“Rồi mùa toóc ngạ rơm khô
Bạn về quê bạn biết (nơi) mô mà tìm”.
N.T.H
